Конституциялық өзгерістер қолданыстағы заңнаманы кең көлемде қайта қарауды және Қазақстанның жаңа Құқықтық саясат тұжырымдамасын қабылдауды қажет етті. Бұл құжат елдің құқықтық жүйесін дамытудың негізгі бағыттарын айқындайтын стратегиялық құжат болады. Жаңа құқықтық саясат Конституцияда бекітілген жаңа құндылықтарды, қағидаттарды және басым бағыттарды көрсетуі тиіс.
Сонымен қатар, Құқықтық саясат тұжырымдамасын жаңарту – конституциялық реформаны толық жүзеге асыру, құқықтық жүйенің біртұтастығын сақтау және заманауи, тиімді әрі адам мүддесіне бағытталған заңнаманы қалыптастыру үшін маңызды қадам.
Конституциялық өзгерістер елді жаңғыртуға әсер ете ме
Парламенттің бір палаталы модельге – Құрылтайға көшуі, вице-президент қызметінің енгізілуі, жоғары консультативтік орган ретінде Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы және басқа да конституциялық жаңалықтар мемлекеттік басқару жүйесін түбегейлі жаңғыртады. Бұл өзгерістер қоғам мен мемлекет арасындағы қарым-қатынастың жаңа моделін қалыптастырады. Сонымен бірге, мұндай институционалдық өзгерістер Қазақстандағы конституционализмнің жаңа кезеңін бастайды және заңгерлер қауымдастығына жаңа міндеттер жүктейді.
Конституциядағы өзгерістер азаматтардың құқықтарына әсер ете ме
Конституциялық реформалар азаматтардың бірқатар негізгі құқықтары мен кепілдіктерінің мазмұнын кеңейтті. Атап айтқанда: адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау; жеке өмірге қол сұқпаушылық; жеке деректерді қорғау; тұрғын үй құқығы; келтірілген зиянды өтеу мәселелері бойынша жаңа тәсілдер енгізілді. Бұл өзгерістер салалық заңдарды және құқық қолдану тәжірибесін қайта қарауды талап етеді. Яғни, Қазақстандағы конституциялық реформаларға сәйкес азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған заңнамалар да жетілдіріледі.
Конституция заңнаманың дамуына қандай бағыт береді
Елдің негізгі заңы – Конституция ең жоғары заңдық күшке ие. Сондықтан ол болашақ заңдарды дамыту үшін нақты бағыттар белгілейді.
Біріншіден, адамға бағытталған құқықтық модель қалыптасады.
Бұл модель бойынша адамның құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең басты құндылығы ретінде қарастырылады.
Екіншіден, заңдардың сапасы артады.
Заң қабылдау кезінде үш негізгі қағида сақталуы керек:
- Қажеттілік қағидасы. Заң нақты бір мәселені шешу үшін қажет болған жағдайда ғана қабылдануы тиіс. Егер мәселені басқа тиімді жолмен шешуге болса, артық заң қабылдауға болмайды.
- Теңгерімділік қағидасы. Заңдағы талаптар көзделген мақсатқа сай болуы керек. Яғни, азаматтарға немесе бизнеске шамадан тыс шектеу қоймауы қажет.
- Тиімділік қағидасы. Қабылданған заң нақты нәтижеге жеткізіп, аз шығынмен тиімді жұмыс істеуі керек.
Бұл қағидалар артық реттеуді азайтып, қабылданатын шешімдердің сапасын арттыруға бағытталған.
Үшіншіден, цифрлық заңнама дамиды.
Заң шығару процесіне цифрлық технологияларды енгізу құқықтық ақпараттың ашықтығы мен қолжетімділігін арттырады.
Азаматтық кодекс өзгере ме
Жаңа Конституцияның қабылдануы құқықтық жүйеге жаңа бағыттар береді. Бұл жеке құқық саласындағы негізгі институттарды қайта қарауды және Азаматтық кодекстің жаңа редакциясын әзірлеу мәселесін талқылауды қажет етуі мүмкін.
Қазіргі Азаматтық кодекс бұрынғы әлеуметтік-экономикалық және конституциялық жағдайларға байланысты жасалған.
Соңғы жылдары экономикалық қатынастар; цифрлық орта; меншік құрылымы; адам құқықтарын қорғау тәсілдері айтарлықтай өзгерді. Соның нәтижесінде кодекске көптеген жеке-жеке түзетулер енгізілді. Бұл оның жүйелілігі мен ішкі үйлесімділігіне әсер етті.
Конституция инновацияларды дамытуға қандай мүмкіндік береді
Мемлекет үшін маңызды стратегиялық бағыттардың бірі – интеллектуалдық капиталды, инновацияларды және шығармашылықты Қазақстанның ұзақ мерзімді дамуының негізгі факторлары ретінде қарастыру. Конституцияда зияткерлік меншікті қорғау алғаш рет стратегиялық бағыт ретінде бекітілді. Бұл авторларға; ғалымдарға; өнертапқыштарға; кәсіпкерлерге; инвесторларға қосымша құқықтық кепілдіктер береді. Сонымен қатар ғылымды, мәдениетті және жоғары технологиялық экономиканы дамытуға мүмкіндік жасайды.
Осылайша Конституция қазіргі құқықтық қорғау деңгейін ғана көрсетіп қоймай, зияткерлік меншікті қорғау жүйесін әрі қарай жетілдіруге бағыт береді.
Жаңа Құқықтық саясат тұжырымдамасынан не күтеміз
Бұл мәселе бойынша талқылаулар енді ғана басталып жатыр. Ең бастысы – Қазақстандағы терең конституциялық өзгерістер мен президент Қасым-Жомарт Тоқаев жүргізіп отырған құқық қорғау саясаты азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған кешенді шараларды қалыптастырады.
Бұл өзгерістердің негізгі мақсаты – еліміздің жан-жақты дамуының негізі болатын әділетті қоғам құру.
Жаңа құқықтық саясат азаматтардың конституциялық құқықтарын тиімді қорғауға; заңнаманың сапасын арттыруға; елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына негіз болады.
Марат Башимов, Халықаралық заңгерлер қауымдастығының бас директоры, заң ғылымдарының докторы, профессор, ҚР Президенті жанындағы Кешірім жасау мәселелері жөніндегі комиссия төрағасы, Әділет министрлігі Қоғамдық кеңесінің төрағасы, Конституциялық реформа жөніндегі комиссия мүшесі.