Бұл туралы 2026 жылғы 20 тамызда Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) ескертті.
"Қосымшаны орнату кезінде көптеген пайдаланушы сұралған рұқсаттардың шынымен қажет-қажет еместігін ескерместен, автоматты түрде келісім береді. Нәтижесінде ондаған орнатылған бағдарлама камераға, микрофонға, контактілерге, геолокацияға, файлдарға және басқа да деректерге қол жеткізе алады", – деп атап өтті ҚНРДА.
Алайда шамадан тыс рұқсат беру жеке ақпараттың таралып кету, оны заңсыз пайдалану және алаяқтық шабуылдарға ұшырау қаупін арттырады.
Қосымшалар қандай деректерге қол жеткізуді сұрауы мүмкін?
Қосымшаның функциясына байланысты ол мынадай деректерге қол жеткізуді сұрауы мүмкін:
- геолокацияға – құрылғының орналасқан жерін анықтау үшін;
- камера мен фотогалереяға – фото және видео түсіру немесе сақталған файлдарға қол жеткізу үшін;
- микрофонға – аудио жазу және жіберу үшін;
- контактілерге – телефон кітапшасына қол жеткізу үшін; файлдар мен құрылғы жадына – құжаттармен және басқа файлдармен жұмыс істеу үшін;
- қоңыраулар мен SMS-ке – оның ішінде растау кодтары бар хабарламаларды оқу үшін;
- хабарламаларға – жеке ақпарат болуы мүмкін хабарламаларды жіберу үшін.
Бұл ретте әрбір рұқсаттың берілу қажеттілігі қосымшаның функциясына сәйкес болуы керек. Мысалы, калькуляторға немесе фонарьға көп жағдайда контактілерге, SMS-ке немесе геолокацияға қол жеткізу қажет емес.
Шамадан тыс қолжетімділік несімен қауіпті?
Егер қосымшаға немесе оны әзірлеуші компанияның инфрақұрылымына кибершабуыл жасалса, алынған деректердің қауіпсіздігі бұзылып, оларды алаяқтар пайдалануы мүмкін.
Атап айтқанда, ақпарат:
- жекелендірілген фишингтік шабуылдар дайындауға;
- әлеуметтік инженерия мен алаяқтық жасауға;
- басқа аккаунттарға қол жеткізуге;
- пайдаланушының толық цифрлық профилін жасауға;
- жеке деректерді заңсыз таратуға немесе коммерциялық мақсатта пайдалануға қолданылуы мүмкін.
Негізгі функциясына қатысы жоқ рұқсаттарды сұрайтын қосымшаларға ерекше назар аударған жөн.
Қандай рұқсаттарды бірінші кезекте шектеу керек?
Геолокация. Қосымшаға орналасқан жеріңізді үнемі анықтау қажет болмаса, "Қосымшаны пайдалану кезінде" режимін таңдаған немесе геолокацияға қолжетімділікті толығымен өшірген дұрыс.
Камера мен микрофон. Бұл мүмкіндіктерге тек жұмыс істеуі үшін шынымен қажет қосымшаларға ғана рұқсат беріңіз.
Контактілер мен файлдар. Егер қосымшаның функциясы телефон кітапшасымен немесе құжаттармен жұмыс істеуді қажет етпесе, оларға қолжетімділікті шектеңіз.
Қай кезде сақ болған жөн?
Қосымшаны пайдаланудың қажеттілігін қайта қарастырыңыз, егер ол:
- функциясына қатысы жоқ көптеген рұқсаттарды сұраса;
- әзірлеушісі туралы сенімді ақпарат болмаса;
- белгісіз немесе ресми емес дереккөзден жүктелсе;
- тым көп жарнама көрсетсе;
- нақты қажеттілік болмаса да SMS-ке, контактілерге, төлемдерге немесе басқа да құпия деректерге қол жеткізуді талап етсе.
"Есте сақтаңыз: жеке деректер – алаяқтар мақсатты шабуылдар дайындау үшін пайдалануы мүмкін құнды ақпарат. Қосымшаға оның жұмысына қажетті мөлшерден артық рұқсат бермеңіз. Рұқсаттарды тұрақты түрде тексеру – жеке деректерді қорғауға және цифрлық қауіпсіздік деңгейін арттыруға көмектесетін қарапайым әдет", – деп ескертті ҚНРДА қазақстандықтарға.
Бұған дейін қазақстандықтарға ЭЦҚ-ның қолданылу мерзімі аяқталғаны туралы хабарлайтын алаяқтық қоңыраулар болуы мүмкін екені ескертілген. Мамандардың айтуынша, мұндай қоңыраулар – алаяқтардың әрекеті.