Financial Times теңгені макроөңірдегі үздік валюта деп атады
Әлемдегі ең ірі қаржылық басылымдардың бірі – Financial Times Қазақстан валютасының ерекше динамикасына назар аударды. Басылымның бағалауынша, 2026 жылдың басынан бері теңге долларға қатысты 9,7%-ға нығайып, Еуропа мен Азиядағы ең мықты валютаға айналған.
FT мұны ең алдымен шетелдік инвесторлардың Қазақстанның мемлекеттік облигацияларына қызығушылығының артуымен байланыстырады.
Халықаралық инвесторлар үшін Қазақстан нарығының тартымдылығы жергілікті активтердің жоғары табыстылығы мен оларға қолжетімділіктің біртіндеп жеңілдеуімен түсіндіріледі.
"Бұл – шынымен де өте мықты іргелі факторларға негізделген жағдай. Адамдар өз инвестициялық портфельдерін әртараптандырғысы келеді және жақсы мүмкіндік тапты", – деді сарапшы.
547 теңгеден 460 теңгеге дейін: теңгенің нығаю тарихы
Теңгенің қазіргі нығаюы шетелдік БАҚ оның әлемдегі ең мықты валюталардың бірі екенін айтқанға дейін-ақ басталған.
2025 жылдың қазан айының басында доллар бағамы 549,15 теңгеге жетіп, ұлттық валютаның бүкіл тарихындағы ең жоғары көрсеткішке тіркелді. Осыдан кейін жағдай өзгере бастады.
Өткен жылдың соңына қарай доллар шамамен 515 теңгеге дейін арзандады. Ал 2026 жылғы 1 қаңтарда Ұлттық банктің ресми бағамы 505,73 теңгені құрады.
Ақпанда доллар шамамен 500 теңге тұрса, наурызда бағам 490 теңгеден төмен түсті. Сәуірде 460–470 теңге деңгейіне жақындады. Кейін мамыр-маусым айларында доллар қайтадан 485–490 теңге аралығына көтерілді.
Шілдеде теңге қайта нығая бастады. 2026 жылғы тамызда доллар 460 теңгеге жақындап, 21 тамыздағы ресми бағам 458,23 теңгені құрады.
Осылайша, қазан айындағы ең жоғары көрсеткішпен салыстырғанда доллардың теңгеге шаққандағы бағасы шамамен 16%-ға төмендеді.
Бұл ретте қазіргі тренд тамызда немесе жаздың басында ғана қалыптаспаған. Негізгі бетбұрыс қазан айындағы рекордтық көрсеткіштен кейін басталып, 2026 жылы теңгенің нығаюы айтарлықтай күшейді.
Шетелдіктер Қазақстан облигацияларына 5 млрд доллардан астам инвестиция салды
Financial Times мәліметінше, теңгенің қазіргі нығаюы сауда ағындарынан гөрі капиталдың елге келуімен көбірек байланысты.
Бір жыл ішінде шетелдік инвесторлардың теңгемен шығарылған мемлекеттік облигацияларындағы инвестиция көлемі шамамен 2 млрд доллардан 5 млрд долларға дейін өскен. Маусым айында олардың үлесі нарықтың 10%-ына жуықтады.
ING-тің Ресей және ТМД елдері бойынша бас экономисі Дмитрий Долгиннің айтуынша, Қазақстанның ішкі мемлекеттік облигацияларын Euroclear жүйесіне қосуды жоспарлағаны туралы хабарламадан кейін инвесторлардың қызығушылығы арта түскен.
Сонымен бірге билік нарық туралы көбірек ақпарат бере бастады, ал Ұлттық банк инфляция деңгейінен едәуір жоғары мөлшерлемені сақтап отыр.
"Бағамға әсер ету механизмі өте қарапайым. Теңгемен облигация сатып алу үшін шетелдік инвесторға алдымен теңге қажет. Мұндай сатып алулар неғұрлым көп болған сайын, ұлттық валютаға қосымша сұраныс та соғұрлым артады", – деп жазады Financial Times.
Бір жыл ішінде шетелдіктердің Қазақстанның теңгемен көрсетілген мемлекеттік қарызына салған инвестициясы екі еседен астам өсті.
Енді жоғары пайыз үшін инвесторлар ақша салуға дайын
Қазақстанның инвесторлар үшін негізгі артықшылықтарының бірі – жоғары табыстылық пен салыстырмалы түрде тұрақты макроэкономикалық жағдайдың үйлесуі.
Шілдеде Ұлттық банк базалық мөлшерлемені 16,75%-ға дейін төмендетті. Бұл мөлшерлеме 18%-ға жеткеннен кейінгі екі айдағы екінші төмендеу болды.
Сонымен қатар жылдық инфляция 2025 жылғы қыркүйектегі шамамен 13%-дан 2026 жылғы маусымда шамамен 10%-ға дейін төмендеді.
Инвестор үшін бұл бағаның өсу қарқыны бәсеңдеп жатқан кезде жоғары номиналды табыс алуға мүмкіндік береді. Ал теңге нығайған жағдайда инвестордың табысы екі бөліктен құралады: облигациядан түсетін кіріс және валюта бағамының өзгеруі.
Қазақстанның тағы бір артықшылығы – инвестициялық деңгейдегі кредиттік рейтингі.
FT Қазақстан нарығын Египет және Нигериямен салыстырады. Бұл елдерде де ұлттық валюталар жоғары табыс әкеле алады. Алайда Африка елдерінің кредиттік рейтингтерінің төмен болуы мұндай активтерге инвестиция салуға дайын инвесторлар шеңберін шектейді.
Қазақстан табысының сыры неде және оған мұнайдың қатысы қанша?
Теңгенің мұнаймен байланысы әлі де анық. Қазақстан ірі шикізат экспорттаушы ел болғандықтан, мұнай бағасы мен экспорт көлемі валюта түсімдеріне әсер етеді.
Алайда теңгенің қазіргі динамикасын тек мұнай факторымен түсіндіру қиын.
Financial Times теңгенің нығаюын ең алдымен сауда ағындарымен емес, капитал қозғалысымен байланыстырады.
"Мұнай өндірісінің едәуір бөлігі шетелдік компанияларға тиесілі. Сондықтан мұнай бағасының өсуі Қазақстан экономикасына түсетін валюталық түсімнің дәл сондай көлемде автоматты түрде артуына әкелмейді", – деп жазады Financial Times.
Жазда дрондардың шабуылдары Ресейдің Қара теңіздегі терминалының жұмысына кедергі келтірген кезең де назар аударарлық. Бұл терминал арқылы Қазақстан мұнай экспортының едәуір бөлігі тасымалданады. Соған қарамастан теңге нығая берді.
Бұл мұнайдың валюта бағамына әсері тоқтады деген сөз емес. Бірақ қазіргі қозғалысты тек экспорттық түсіммен түсіндіру қиын.
Қазақстан "Үлкен индекске" енгісі келеді
Басылымның пікірінше, Қазақстанның келесі мақсаты – қазақстандық мемлекеттік облигацияларды JPMorgan GBI-EM индексіне енгізу.
Бұл – ұлттық валютамен номинацияланған дамушы нарықтар елдерінің мемлекеттік облигацияларының халықаралық индексі.
JPMorgan сонымен қатар "frontier markets", яғни қаржы нарықтары әлі шағын әрі өтімділігі төмен, дамушы елдерге арналған жеке индекс әзірлеп жатыр.
"Бұл Қазақстан үшін тек бедел мәселесі емес. Халықаралық қорлар қаражатты бөлуде индекстерді жиі бағдар ретінде пайдаланады. Сондықтан қазақстандық бағалы қағаздардың индекс құрамына енуі жаңа институционалдық инвесторлардың келуіне ықпал етуі мүмкін", – деп жазады Financial Times.
Қазақстанға облигациялардан бөлек те инвестиция келіп жатыр
Шетелдік инвесторлардың қызығушылығы мемлекеттік қарызбен ғана шектелмейді.
Бірінші тоқсанда Қазақстанға тікелей шетелдік инвестициялар қайта өсіп, 6,3 млрд долларға жетті.
Сонымен қатар Қазақстан Қытай мен Еуропаны байланыстыратын көлік дәлізін дамытуда. Бұл мұнай секторынан тыс қосымша табыс көздерін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Қазақстан Орталық Азиядағы экономикалық ықпал үшін Қытай мен АҚШ арасындағы бәсекелестіктің де орталығында тұр. FT мәліметінше, Вашингтон Қазақстан мен Өзбекстандағы Қытай инвестицияларының өсуі аясында аймақтағы позициясын нығайтуға тырысуда.
Тамызда Қазақстан Nvidia және Firebird компанияларымен дата-орталықтар салуға қатысты 10 млрд долларлық келісімге қол қойды.
FT сарапшысы Макс Хопкинстің айтуынша, мұндай саясат Қазақстанның бір ғана сыртқы күш орталығына тәуелді болмауға ұмтылысын көрсетеді.
"Қазақстан жекелеген елдерге тәуелді болғысы келмейді, сондықтан капиталды көбірек тартуға тырысады", – дейді ол.
Жалпы сарапшылардың пікірінше, Қазақстан инвесторларға жоғары табыс көзін, салыстырмалы түрде төмен инфляцияны және нарыққа қолжетімділікті ұсынып отыр.
Теңгелік активтерге сұраныс жоғары болып отыр. Ендігі басты міндет – халықаралық капиталмен қалыптасқан қарым-қатынасты тұрақты әрі ұзақ мерзімді ету.