Абай облысы Бесқарағай ауданының Қарағайлы ауылының тарихы бай. Ауыл Семей қаласынан шамамен 100 шақырым жерде орналасқан, мұнда 800-ден астам адам тұрады. Ауылда мектеп, әкімдік, Мәдениет үйі және жаңа медициналық пункт бар. Жергілікті тұрғындар дәнді және майлы дақылдар өсіретін шаруашылықта еңбек етеді.
Ауыл тұрғыны Талғат Сұлтанов жергілікті Мәдениет үйін басқарады. Ол туған жерінің тарихын біртіндеп жинап, сақтап келеді. Жақында ғана бұл заттардың көпшілігі біреулердің күнделікті тұрмысында қолданылған. Ал қазір олар тұтас бір ауданның тұрмыс-тіршілігін баяндайтын жанды әрі әсерлі коллекцияға айналған.
Барлығы барабаннан басталды
Сурет: Zakon.kz.
Бұл музей мектептегі өлкетану бұрышынан бастау алған. 1990-жылдары жергілікті мектептің оқу ісі жөніндегі меңгерушісі Дәметкен Аралова өз кабинетінде шағын экспозиция ұйымдастырған. Оның оқушылары үйлерді аралап, көне заттарды, фотосуреттерді және ауыл өмірінен сыр шертетін басқа да жәдігерлерді жинаған.
Ұстаз зейнетке шыққаннан кейін экспозиция тарап кеткен. Бүгінгі күнге пионерлік керней, барабан секілді жәдігерлердің бір бөлігі ғана жеткен. Дәл осы заттар Талғат Сұлтанов жинаған жаңа коллекцияның алғашқы жәдігерлеріне айналды.
Осыдан тура 10 жыл бұрын, 2016 жылы, ол Мәдениет үйінің меңгерушісі болып тағайындалған. Бір жылдан кейін сақталған заттарды ғимараттың екінші қабатына шығарып, еденге жайып қойған. Ол кезде музей ашу туралы әлі ойламаған. Тек жоғалтып алуға қимайтын дүниелерді сақтап қалғысы келген.
Біртіндеп ауыл тұрғындары да өз заттарын әкеле бастады. Осылайша жеке коллекция жергілікті көрікті орынға айналды. Оны көруге көрші қалалардан да адамдар келетін болды.
"Жинай бастағаным сол еді, жәдігерлер өздігінен маған қарай келе бастады. Алдымен адамдардан үйлерінде қандай қызықты заттар бар екенін сұраймын. Содан кейін бірге шатырлар мен гараждарды қараймыз. Көрші ауылдар мен аудандарға да жиі барамын. Құнды заттарды барахолкадан және ретро дүкендерден табамын. Қызықты бір бұйымды көрсем, оны дәл біздің музейге, біздің коллекцияға әкелгім келеді. Жергілікті тұрғындар мен олардың жақындары осы заттар арқылы тарихты таныса екен деймін", – деп еске алады Талғат Амантайұлы күлімсіреп.
Кейбір жәдігерлерді ол тарихтың қадірі ұмытыла бастаған жерлерден – металл қабылдау орындарынан тапқан. Осылайша музейге ескі сепараторлар, бидондар, шаналар және коллекциядағы ең қызықты заттардың бірі – қол еттартқышқа ұқсайтын көне кофе ұнтақтағыш келген.
Қолдың табы қалған заттар
Сурет: Zakon.kz.
Бүгінде музейді жай ғана ескі заттар қойылған бөлме деу қиын. Мұнда тұтас бір әлем бар.
Сөрелерде саз құмыралар мен темір қысқыштар, ат әбзелдері мен медициналық құралдар, көне үтіктер, тігін машиналары мен ұршықтар қатар тұр. Мұнда пластинкалары бар радиола мен "Романтик" магнитофоны, теледидар, кассеталар, тіпті музыкалық комбайн да бар.
Сурет: Zakon.kz.
Жеке экспозиция мектеп өміріне арналған. Парта үстінде ескі портфель, кітаптар, журналдар мен сыңғырлаған қоңырау жатыр. Жанында өткен ғасырда танымал болған үстел ойындары бар. Хоккей ойыны Қостанайдан әкелінген.
Тағы бір ерекше жәдігер көзге түседі. Ол – фуражкасы, белдігі және тоғасы бар Тынық мұхиты флотының әскери формасы. Коллекцияның негізін қалаушы бұл жәдігерді бір жылдан астам уақыт іздеген. Ақыры оны ретро дүкеннен 70 мың теңгеге сатып алған.
Сурет: Zakon.kz.
Форманың жағасына кезінде оның иесімен бірге қызмет еткен адамдардың есімдері мен жазбалары түсірілген. Бұл дембельдік альбомға ұқсайды. Бірақ естелік қағазға емес, матаның өзіне жазылған.
Сурет: Zakon.kz.
Еденде неміс микроскопы тұр. Оның үстінде ескі ноутбук пен теледидардың пульті нағыз ғажайып саналатын, ал ұялы телефон туралы фантаст-жазушылар ғана жазған дәуірдегі электрониканың тұтас коллекциясы орналасқан.
Сурет: Zakon.kz.
Көрші сөреде чемодандар мен жол сөмкелерінің коллекциясы тұр. Олардың арасында музейдегі ең көне жәдігерлердің бірі – ағаш жол сандығы бар. Бір кездері оны арба айдаушы арбаның жүк қоятын бөлігіне орналастырған.
Оған жай ғана көне зат ретінде қарауға болады. Ал қаласаңыз, бұдан 100 жылдан астам уақыт бұрынғы жолды, аттарды және осы сандыққа заттарын жинаған адамды елестетуге болады.
Шанамен жеткізілген киіз үй
Бір күні музейге Бөкебай орман шаруашылығынан адамдар келген. Қонақтардың бірі киіз үйді көрші Бозтал ауылына бергісі келетінін айтқан. Талғат Сұлтанов оны музейге беруге көндірген. Қонақ келісіп, келесі күні киіз үйді алу үшін ат жеккен шанамен жолға шыққан.
Алғашында киіз үй тек мереке кезінде ғана тігілетін. Кейін оны тұрақты түрде қалдыру туралы шешім қабылданды. Өйткені киіз үйді әр жолы тігіп, қайта жинау артық жұмыс болған.
Сурет: Zakon.kz.
Киіз үй біртіндеп безендіріліп, тұрмыстық заттармен толықтырылды. Осылайша музейде жай ғана тағы бір құрылыс емес, дәстүрлі өмір салты мен ұрпақтар сабақтастығын көрсететін ерекше кеңістік пайда болды.
Адамдар музейге заттарын әртүрлі жолмен береді. Біреулер ескі дүниелерінен оңай бас тартады, енді бірі жүрегіне жақын заттарын беруге ұзақ уақыт қимайды. Ал кейбіреулер отбасылық жәдігерлерін әлі де үйлерінде – шкафтарда, гараждарда және шатырларда сақтап келеді.
Көбіне өз отбасының тарихынан сыр шертетін дүниелерді жергілікті тұрғындар әкеледі. Осылайша музейде көне фотосуреттер мен құжаттардың қомақты коллекциясы жиналған.
"Мына екі креслоны қалаға көшіп жатқан жергілікті тұрғын бізге тегін берді. Мен балғамен аздап жұмыс істеп, бірнеше шегені қағып қойдым. Демалатын бұрыш дайын болды", – дейді Талғат Сұлтанов.
Мәдениет үйінің жүрегіне айналған музей
1983 жылы салынған Мәдениет үйінің өзі де бірнеше дәуірдің естелігін сақтап тұр.
Бүгінде музей орналасқан бөлме 1990-жылдардың басында би кештері өтетін кафе-бар ретінде жабдықталған. Кейін мұнда біраз уақыт жаттығу залы жұмыс істеген. Одан соң бөлме бос тұрған.
Ауыл тұрғынының қызығушылығының арқасында бөлме қайтадан жанға толды. Алғашқы жылдары жәдігерлер ағаш еденге, ескі парталарға және жаңа табылған заттармен бірге пайда болған ретро жиһаздарға қойылды.
Үш жыл бұрын демеуші музейге кілем жабындысы мен бөлменің периметрі бойынша жаңа сөрелер алуға көмектесті. Содан бері экспозиция толықтырылып келеді. Ал әрбір жаңа затпен бірге музейге жаңа бір тарих қосылады.
Сурет: Zakon.kz.
Мұнда жергілікті мектеп оқушыларын жиі алып келеді. Өйткені музей – тарих пен өлкетанудың дайын кабинеті. Балалар үшін ескі магнитофон, механикалық еттартқыш немесе мектеп портфелі археологиялық жәдігер секілді көрінсе, ересектер үшін бұл – өз жастық шағымен қайта қауышу.
"Жұмысқа келемін, осында кіріп, креслоға отырамын, "Романтикті" қосып, демаламын. Содан кейін адамдар келе бастайды. Біреулер ата-анасының үйіндегі затты бірден таниды. Енді бірі балалық шағын еске алады. Кейбірі кезінде дәл осындай үтікті пайдаланғанын немесе пластинка тыңдағанын айтып әңгімесін бастайды", – дейді Талғат Сұлтанов.
Сурет: Zakon.kz.
Музейге кіру тегін. Мұнда табыс туралы ешкім ойламайды. Негізгі келушілер – балалар мен жергілікті тұрғындар. Кейде ауыл әкімі де бас сұғады, аудан әкімдігінің қызметкерлері келіп, коллекцияны тамашалап, атқарылып жатқан жұмысқа алғыс білдіреді.
Жәдігерлердің саны қазір соншалықты көбейген, оған басқа музейлер мен коллекционерлер де қызығушылық таныта бастаған.
Ал Талғат Сұлтанов өз жеке коллекциясына ресми түрде музей мәртебесін беруді армандайды.
Сонда біртіндеп жиналған бұл тарихи мұра Мәдениет үйінің қабырғасында ғана қалып қоймай, мұнда жылдар өткен соң келетін адамдар үшін де сақталып қалады.