Алдымен бірден бүкіл әлемде отын қымбаттады
Алғашқы соққы билеттерге емес, негізгі құрамдас бөлікке – авиациялық отынға тиді. Argus баға агенттігінің мәліметінше, Еуропа мен Азияда авиакеросин құны 1,5–2 есе өскен.
Салалық деректерге сәйкес, наурызда оның бағасы шамамен 90 доллардан 200 долларға дейін бір баррель үшін көтерілген.
Тағы бір айқын мысал – Нигерия. Arise News телеарнасының хабарлауынша, жыл басында отын бағасы литріне шамамен 900 найра (шамамен 310 теңге) болса, ақпанның соңына қарай 1121 найраға жеткен. Ал қақтығыс күшейгеннен кейін баға 2557 найраға дейін көтерілген. Яғни екі ай ішінде шамамен 2,8 есе өскен.
Бұл өсім жаһандық сипат алып, барлық дерлік нарықтарға әсер етті, себебі мұнай мен мұнай өнімдерінің едәуір бөлігі Таяу Шығыс аймағына байланысты.
Неге керосин билет бағасына тікелей әсер етеді
Әуе компаниялары үшін отын – ең ірі шығындардың бірі. Сарапшылардың бағалауынша, ол ұшу құнының үштен біріне дейін жетуі мүмкін.
Керосин бағасы күрт өскен кезде тасымалдаушылар тарифтерді қайта қарауға мәжбүр болады. Бұл не билет бағасын тікелей көтеру арқылы, не жанармай алымдарын өсіру арқылы жүзеге асады. Ал ол түпкілікті билет бағасына қосылады.
Сонымен қатар, бұл процеске әсер ететін басқа да факторлар бар. Авиация сарапшысы Абул Кекілбаевтың айтуынша, Таяу Шығыстағы шиеленіс авиацияға бірнеше механизм арқылы әсер етеді.
Оның сөзінше, әуе кеңістігінің жабылуы бағыттарды ұзартады және отын шығынын арттырады. Ал әуе компаниялары бұл шығындарды жанармай алымдарын көтеру және тарифтерді өзгерту арқылы өтейді. Бұл өз кезегінде ұшу уақытын ұзартып, қосымша отын шығынын тудырады, яғни тасымалдың өзіндік құны одан әрі өседі.
Әсіресе туристік елдерде өсім қатты сезілуде. Сарапшы Алексан Мкртчянның айтуынша: Египетте отын бағасы 40%-дан астам өскен, Түркияда – 30%-дан астам, Таиланд пен Вьетнамда – 15–20%.
Дегенмен, кейбір компаниялар бұрынғы тарифтерін сақтап отыр. Мысалы, British Airways компаниясына ие IAG холдингі отынды алдын ала тұрақты бағамен сатып алған (хеджирлеу) болғандықтан, бағаны өзгертпеген.
Ал Қазақстанда жағдай қалай
Бұл жағдайға қарамастан, Қазақстанда әуе билеттерінің бағасы әзірге салыстырмалы түрде тұрақты. Ұшуға шамамен 10 күн қалғанда бағалар мынадай деңгейде:
Ішкі рейстер:
- Алматы – Астана: шамамен 30 000 теңге
- Шымкент – Атырау: шамамен 21 000 теңге
- Түркістан – Петропавл: шамамен 76 000 теңге
Халықаралық бағыттар:
- Алматы – Бейжің: шамамен 90 000 теңге
- Астана – Прага: шамамен 90 000 теңге
- Шымкент – Ыстамбұл: шамамен 70 000 теңге
Неге Қазақстанда баға баяу өсіп жатыр
Бағаның салыстырмалы тұрақтылығы бірнеше фактормен түсіндіріледі:
- Қазақстанда баға өсімін жұмсарту саясаты бар
- Елдің өз шикізат базасы бар, бұл сыртқы әсерлерді ішінара өтейді
- Сұраныс факторы: баға күрт өссе, жолаушылар саны азаюы мүмкін, сондықтан компаниялар бағаны шексіз көтере алмайды
Әуе билеттерінің қымбаттауы жаһандық деңгейде қазірдің өзінде басталып кетті. Оның негізгі себептері – отын бағасының өсуі және ұшу бағыттарының өзгеруі. Қазақстан әзірге бұл процестің жұмсақ кезеңінде тұр. Бірақ уақыт өте келе сыртқы факторлардың әсері күшейе түседі.