455-тен 439-ға дейін – қайтадан жоғары
Соңғы бір айда KASE-дегі доллар бағамы бір-біріне қарама-қайшы екі кезеңнен өтті. Қыркүйектің басында америкалық валюта шамамен 454-455 теңгеден саудаланды. Осыдан кейін оның бағасы үздіксіз дерлік төмендей бастады.
29 қыркүйекке қарай доллар бағамы шамамен 439 теңгеге дейін түсті. Жергілікті максимуммен салыстырғанда доллар 16 теңгеге, яғни 3,5%-ға арзандады.
Алайда кейін жағдай күрт өзгерді. Бірнеше сауда сессиясында доллар 18 теңгеден астам қымбаттап, бүгін 457,2 теңгеге жетті. Соңғы сауда сессиясының өзінде ол 5,7 теңгеге немесе 1,26%-ға өсті. Соңғы сессиядағы сауда көлемі 645,15 млн доллар болды. Бұл қыркүйектегі орташа тәуліктік көрсеткіштен (474 млн доллар) шамамен 36%-ға жоғары. Бүгін Ұлттық банк доллардың ресми бағамын 454,98 теңге деп белгіледі.
Осылайша, доллар қыркүйектегі құлдырауын толықтай дерлік өтеп, бұл жолды небәрі төрт күнде жүріп өтті.
Теңге реттеушінің көмегінсіз-ақ нығайды
Қыркүйек айы Қазақстан валютасы үшін ерекше болды. Бірінші кредиттік бюроның есептеуінше,1 қыркүйек пен 1 қазан аралығында теңгенің нығаюы соңғы төрт жылдан астам уақыттағы ең жоғары көрсеткіш болды.
"Бір қызығы, теңгенің қарқынды нығаюы Ұлттық банктің қолдауынсыз дерлік жүрді. Керісінше, реттеуші валюта нарығындағы ұсыныстың артық болуы жағдайында ұлттық валютаның шамадан тыс нығаюына тосқауыл қоюға тырысты: қыркүйек қорытындысы бойынша KASE-дегі сауда көлемі өте жоғары деңгейде – 10,4 млрд доллар болды", – деп жазды Бірінші кредиттік бюро.
Қыркүйекте Ұлттық банк БЖЗҚ үшін шетел валютасын сатып алуды бір айда 37%-ға арттырып, 986 млн долларға жеткізді. Ал Ұлттық қор операцияларын 200-300 млн долларға айнадай қайталау жоспарланған операцияларды кейінге қалдырды.
Сонымен қатар осы кезеңде теңге үшін іргелі факторлар айтарлықтай жақсарды. Ағымдағы жылдың бірінші жартыжылдығының қорытындысы бойынша Қазақстанның төлем балансының ағымдағы шоты 2,4 млрд доллар профицит көрсетті. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 3,6 млрд доллар тапшылықпен аяқталған еді. Ұлттық банк сарапшыларының атап өтуінше, экспорт 27,1%-ға өсіп, 48,5 млрд долларға жетсе, импорт 6,2%-ға артқан.
Салық төлемдері теңгені қолдады
25 қыркүйекте корпоративтік табыс салығы, жеке табыс салығы, әлеуметтік салық және әлеуметтік төлемдерді қоса алғанда, салықтар мен әлеуметтік төлемдерді төлеу мерзімі аяқталды.
Экономист Руслан Сұлтанов өткен айдың соңында-ақ осы факторға назар аударған болатын.
"Компанияларға есеп айырысу үшін теңгелік өтімділік қажет болды, сондықтан кейбір экспорттаушылар валюталық түсімді сатуды арттыруы мүмкін. Осы себепті қыркүйектегі қозғалыстың бір бөлігі күнтізбелік факторға байланысты болуы ықтимал", – деді Руслан Сұлтанов.
Шынында да, салық кезеңі аяқталғаннан кейін валюта ұсынысының азайғанын және сонымен қатар доллардың қыркүйектегі жоғалтқан позицияларын жылдам қайтара бастағанын көріп отырмыз.
Долларға сыртқы факторлар да қолдау көрсетті
Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығы жағдайды былай бағалайды:
"Ұлттық валютаға қысым қолайсыз сыртқы факторлардың әсерінен күшейді: мұнай бағасының төмендеуі доллар индексінің нығаюымен қатар жүрді. Қозғалыс ауқымы сонымен қатар алдыңғы апталарда теңгенің айтарлықтай нығаюынан кейін ішкі нарықта шетел валютасына сұраныстың артқанын көрсетуі мүмкін", – деп хабарлады ҚҚҚ.
Әлемдік нарықта америкалық валюта шынымен де айтарлықтай нығайды. Алты негізгі әлемдік валютадан – еуро, жапон иенасы, британ фунты, канадалық доллар, швед кронасы және швейцариялық франктен – құралған себетке қатысты доллардың құнын көрсететін DXY индексі шамамен 102,4 пунктке көтеріліп, соңғы бір жарым жылдағы ең жоғары деңгейге жетті.
Қаржыгер Андрей Чеботарев те болып жатқан жағдайды сыртқы нарықтағы өзгерістермен және ішкі нарықтағы валютаға сұраныстың өсуімен байланыстырады.
"Соңғы күндері АҚШ-та мөлшерлеменің өсуі аясында доллар индексі көтеріліп жатыр. Бұған қоса, бізде долларлық депозиттер арқылы валютаға сұранысты арттыру жоспары іске қосылған сияқты", – деді Андрей Чеботарев.
Айта кетейік, Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры жеке тұлғалардың депозиттері бойынша мөлшерлемелерді реттеуді ырықтандыру аясында 2026 жылғы 1 қазаннан бастап кейбір валюталық салымдар бойынша шекті мөлшерлемені жылдық 1%-дан 2,5%-ға дейін арттыратынын хабарлаған болатын.
Ұлттық банк бір қолдауды алып тастады, бірақ екіншісі қалды
Нарық қатысушыларының көңіл күйіне Ұлттық банктің қыркүйекте Ұлттық қор операцияларын айнадай қайталауды кейінге қалдыру туралы шешімі де әсер етуі мүмкін.
"Қыркүйекте Ұлттық банк Ұлттық қор операцияларын болжамды 200-300 млн АҚШ доллары көлемінде айнадай қайталауды бастауды жоспарлаған еді. Алайда валюта нарығындағы ұсыныстың артық болуына байланысты бұл операциялар кейінге қалдырылды. Оларды одан әрі жүзеге асыру нарықтағы жағдайды ескере отырып айқындалады. Бұл ретте бағамның іргелі факторларға сәйкес өзгеруі қамтамасыз етіліп, теңгенің күрт алыпсатарлық ауытқуларына жол берілмейді", – деді ҚР Ұлттық банкі.
Қаржыгер Арсен Темірбаевтың пікірінше, нарық бұл шешімді нақты белгі ретінде қабылдауы мүмкін.
"Ұлттық банктің Ұлттық қор операцияларын айнадай қайталауды кейінге қалдырғаны туралы мәлімдемесі доллардың өсуіне әсер етуі әбден мүмкін. Бірақ Ұлттық банк бұл процедурадан бас тартқан жоқ және оған кез келген уақытта қайта оралуы мүмкін екенін есте ұстаған жөн", – деді Арсен Темірбаев.
Темірбаевтың пікірінше, доллардың 439 теңгеден 457 теңгеге дейін өсуі әзірге теңгенің тым жылдам нығаюынан кейінгі техникалық түзетуге көбірек ұқсайды. Бұл теңгенің ұзақ мерзімді құлдырауының басталғанын білдірмейді.
Оның пікірінше, ұлттық валютаны қолдайтын факторлардың бірі – 16,25% деңгейіндегі жоғары базалық мөлшерлеме. Ол теңгелік активтердің тартымдылығын сақтап отыр.
Доллар 500 теңгеге жете ме?
Бағамның күрт өзгеруі нарыққа теңгенің айтарлықтай әлсіреуі туралы болжамдарды қайта шығарды. Экономист Елдар Шамсутдинов мұндай болжамдарға күдікпен қарайды.
"Бүгін бағам бойынша бірнеше болжам оқыдым. Бәрі де ерекше көзге түсті: сарапшылар 500 теңгеден жоғары болады деп күтіп отыр, ал кейбірі тіпті 570 теңгеге дейін барады деп болжайды. Тағы біреулері белгілі бір ескертулермен жыл соңында 490 теңге болады дейді", – деді Елдар Шамсутдинов.
Ол өз пікірін Қазақстанның мұнай нарығындағы жағдайымен байланыстырады.
"Қалағаныңша болжам жасауға болады. Бірақ CPC Blend мұнайы Brent бағасынан 20 долларлық үстемемен сатылып жатқан кезде, объективті болған жөн", – деді экономист.
Cbonds-тың 2 қазандағы соңғы деректеріне сәйкес, қазақстандық CPC Blend мұнайының бағасы барреліне 119,11 долларды құрады. Brent бағасы 102,25 доллар болды. Айырмашылық шамамен 17 долларға жетті.
Экспорттық мұнайдың жоғары бағасы елдің валюталық түсімін арттырып, теңгені қолдайтын факторлардың бірі болып қала береді.
Осылайша, доллардың қазіргі қарқынды өсуі соңғы бірнеше күндегі қозғалысты жылдың қалған бөлігіне автоматты түрде экстраполяциялауға жеткілікті негіз бермейді. Бір жағынан, валютаға ішкі сұраныс күшейді. Екінші жағынан, төртінші тоқсанда Ұлттық банк валютаны қомақты көлемде сатуды жоспарлап отыр.
Доллар қымбаттағанда сатып алған дұрыс па?
Бағамның күрт өсуі валютаға сұранысты өздігінен арттыруы мүмкін. Бірнеше күн қатарынан доллар қымбаттағаннан кейін кейбір сатып алушылар айырбастау орындарына шетел валютасына нақты қажеттілік болғандықтан емес, оның әрі қарай қымбаттайтынынан қорқып барады.
Қаржыгер Андрей Чеботаревтің пікірінше, дәл осындай реакция теңгеге қысымды одан әрі күшейтуі мүмкін.
"Долларды жаппай сатып алу теңгеге қысымды күшейтіп, оның одан әрі әлсіреуіне әкеледі. Сенімсіздік өз кезегінде сол сенімсіздікті ақтайтын әрекетке алып келеді", – деді Андрей Чеботарев.
Сондықтан Чеботарев долларды бағам күрт өскеннен кейін бірден сатып алуға кеңес бермейді. Оның үстіне теңгені қолдайтын факторлардың бірқатары әлі де сақталып отыр. Ал қазіргі қозғалысты сарапшылардың бір бөлігі ұлттық валютаның қыркүйекте тым жылдам нығаюынан кейінгі түзету деп бағалайды.
Бұған дейін қазақстандықтардың тек долларды ғана емес, рубльді де белсендірек сатып ала бастағанының себебін түсіндірген болатынбыз.