Реформалар тек ішкі саяси қажеттіліктен емес, сондай-ақ геосаяси фрагментация, аймақтық қауіпсіздік сын-қатерлері, энергетикалық дағдарыстар сияқты сыртқы факторлардан да туындаған стратегиялық мұқтаждықтан бастау алады.
Осы реформалардың мазмұны мен ықпалын халықаралық сарапшылық ортаның қалай қабылдайтынын түсіну бүгін ерекше маңызды. Сол себепті біз Орталық Азия бойынша сарапшы, EUReporter және EuReflect басылымдарының тұрақты авторы, сондай-ақ Université libre de Bruxelles түлегі Дерья Сойсалмен сұхбат жүргіздік. Сарапшы Қазақстанның конституциялық жаңғыруын халықаралық стандарттар, институционалдық тұрақтылық, саяси трансформация және билік транзитінің қауіпсіздігі тұрғысынан талдап берді.
Дерья Сойсалдың пікірінше, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бастамалары елдің саяси жүйесін персонализациядан институционализацияға көшіріп, билік тармақтарының теңгерімін күшейтеді. Ол реформалардың құқықтық базаны нығайтуы, өкілеттіктерді қайта бөлуі және басқару процесін процедуралық негізге көшіруі Қазақстанның ұзақмерзімді саяси тұрақтылығын арттыратынын айтады. Сарапшының пайымдауынша, дәл осындай модель қазіргі геосаяси жағдайда мемлекеттің ішкі орнықтылығының басты кепіліне айналады.
– Қазақстан халықаралық тұрақсыздық күшейген кезеңде кешенді конституциялық реформалар жүргізуде. Институционалдық модернизация елдің стратегиялық орнықтылығын қалай нығайтады?
– Реформа ең алдымен мемлекеттің құқықтық архитектурасын жаңартуға бағытталған. Ол көптеген нормаларды қамтиды және адам құқықтарын күшейту мен басқаруда заңның рөлін арттыруға бағдарланған.
Геосаяси фрагментация, қақтығыстар және энергетикалық тұрақсыздық жағдайында стратегиялық орнықтылық биліктің орталықтандырылуына емес, институттардың сапасына байланысты. Жаңартылған конституциялық модель неғұрлым берік құқықтық негіз қалыптастырады, бұл жүйенің жеке тұлғалар шешіміне тәуелділігін төмендетіп, ұзақмерзімді перспективада мемлекеттік басқаруды анағұрлым болжамды етеді.
– Ұсынылып отырған өзгерістер өкілеттіктерді қайта бөлуді және басқару тетіктерін нақтылауды көздейді. Мұны посткеңестік кеңістікте жиі кездесетін жекелендірілген саяси модельдер тәуекелдерін азайту қадамы деп бағалауға бола ма?
– Иә, сөз билікті президент, парламент және сот жүйесі арасында нақты бөлу туралы болып отыр. Өкілді органдардың рөлі күшейтіледі, шамадан тыс билік шоғырлануын болдырмауға арналған шектеулер енгізіледі.
Посткеңестік кеңістікте басқарудың жекеленуі ұзақ уақыт бойы құрылымдық сипат болды. Жаңа механизмдердің Конституция деңгейінде бекітілуі бұл модельге қайта оралуға институционалдық тосқауылдар жасайды және жүйені неғұрлым рәсімдік әрі процедуралық форматқа көшіреді.
– Тәуекелді-талдау және due diligence көзқарасы тұрғысынан: жаңа қағидаттардың Конституция деңгейінде бекітілуі саяси және регуляторлық болжамдылықты қаншалықты арттырады?
– Конституцияда құқық үстемдігі, сот тәуелсіздігі және билік тармақтарының теңгерімі қағидаттарының бекітілуі неғұрлым тұрақты нормативтік ортаны қалыптастырады.
Инвесторлар мен халықаралық серіктестер үшін маңызды фактор – реформалардың жариялануы емес, олардың институционалдық бекітілуі. Дәл осы қағидаттардың Негізгі заңда бекітілуі құқықтық айқындықты арттырып, реттеушілік тәуекелдерді азайтады.
– Қазақстан басқарудың құқықтық негіздерін күшейтіп, билікті институционалдық тұрғыдан жүйелеуде. Бұл модель қазіргі заманғы саяси тұрақтылық пен ұзақмерзімді даму талаптарына қаншалықты сай келеді?
– Реформаның мақсаты – "суперпрезиденттік" жүйеден ықпалды парламенті бар президенттік республикаға көшу. Өзгерістер Конституцияның 77 бабын қамтиды және мемлекеттік құрылымды нақтылауға, басқарудың құқықтық механизмдерін күшейтуге бағытталған.
Қазіргі саяси тұрақтылық талаптары атқарушы билік тиімділігі мен парламенттік бақылау арасындағы теңгерімді қажет етеді. Ұсынылып отырған модель дәл осы архитектураны қалыптастырады: тұрақтылық билікті шоғырландыру арқылы емес, институттардың теңгерімді жұмысы арқылы қамтамасыз етіледі.
– Президент Тоқаев жүргізіп жатқан реформалардың ұзақмерзімді траекториясы ішкі және сыртқы сын-қатерлерді теңгеруге қабілетті, неғұрлым орнықты және институционалдық кемел мемлекет моделіне бағытталған деп айта аламыз ба?
– Реформалар 2022 жылдан кейін басталған өзгерістерді жалғастырады және президенттің өкілеттігін бір ғана жеті жылдық мерзіммен шектеу, президенттің партия мүшелігіне тыйым салу, сондай-ақ оның отбасына қатысты шектеулер сияқты нормаларды қамтиды. Парламенттің рөлі күшейтіледі, пропорционалды өкілдік және институционалдық жаңару элементтері талқылануда.
Бұлардың жиынтығы саяси жүйені рәсімдерге, нормаларға және бөлінген өкілеттіктерге негіздейтін модельді қалыптастырады. Мұндай конструкция мемлекетке ішкі әлеуметтік үдерістерге де, сыртқы сын-қатерлерге де билікті шамадан тыс орталықтандырмай жауап беруге мүмкіндік береді.