Конституциялық заң Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысының негізгі ұғымдарын, мақсаттары мен міндеттерін, қағидаттарын, әкімшілік-аумақтық құрылыс мәселелерін шешу тәртібін, әкімшілік-аумақтық бірліктерді құру және тарату, олардың шекараларын белгілеу және өзгерту, әкімшілік-аумақтық бірліктерді есепке алу және тіркеу, әкімшілік-аумақтық бірліктерге атау беру және қайта атау мәселелерін шешу кезінде мемлекеттік билік органдарының өкілеттіктерін айқындайды.
Конституциялық заңның мақсаттары мен міндеттері
Әкімшілік-аумақтық құрылыстағы қоғамдық қатынастарды мемлекеттік реттеудің мақсаты тиімді мемлекеттік басқару үшін Қазақстан Республикасының ұтымды аумақтық ұйымдастырылуын қамтамасыз ету болып табылады.
Әкімшілік-аумақтық құрылыс саласындағы қоғамдық қатынастарды мемлекеттік реттеудің негізгі міндеттері әкімшілік-аумақтық бірліктерді құру және қайта құру, мәртебесін өзгерту, олардың шекараларын белгілеу және өзгерту, атау беру және қайта атау, сондай-ақ әкімшілік-аумақтық бірліктерді есепке алу және тіркеу тәртібін реттеу болып табылады.
Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы саласындағы қоғамдық қатынастарды мемлекеттік реттеу келесі негізгі қағидаттарға сүйенеді:
- заңдылық;
- әкімшілік-аумақтық құрылыстың тұрақтылығы;
- мемлекеттің аумағының бірлігі мен тұтастығы.
Мемлекеттік әкімшілік-аумақтық құрылысы ел аумағының бөлінбейтіндігін, тұтастығын және бірлігін қамтамасыз етуді ескере отырып, қалыптастырылады және жұмыс істейді.
Қазақстан Республикасының аумағы мемлекеттiк басқаруды жүзеге асыру үшін өңірлер мен елді мекендерге бөлiнедi.
Өңірлер облыс, аудан және ауылдық округ болып табылады.
Елдi мекендер қалалық және ауылдық елдi мекендерге бөлiнедi:
- қалалық елдi мекендерге астана, республикалық, облыстық және аудандық маңызы бар қалалар жатады;
- ауылдық елді мекендерге өздерінің әкiмшiлiк бағыныстылығына қарамастан, барлық басқа елдi мекендер жатады.
Елдi мекендердің құрамдас бөліктері болады.
Шағын аудандар, қаладағы аудандар, даңғылдар, көшелер, тұйық көшелер, тұрғын аудандары елді мекендердің құрамдас бөліктері болып табылады.
Халқының саны 50 адамнан аз оқшауланған қоныстар ең жақын маңдағы елді мекеннің құрамына енгiзiледi.
Қазақстан Республикасының Президентi мен Үкiметi, жергiлiктi өкiлдi және атқарушы органдар өз өкiлеттiктерi шегiнде әкiмшiлiк-аумақтық бiрлiктердi құру, қайта құру және тарату, олардың шекараларын белгiлеу және өзгерту, оларға ат қою және олардың атын өзгерту туралы шешiмдер қабылдайды.
Орталық және жергілікті атқарушы органдар өз өкілеттіктері шегінде Республикалық ономастика комиссиясының қорытындысы негізінде мемлекеттік заңды тұлғаларға, мемлекет қатысатын заңды тұлғаларға атаулар беру, оларды қайта атау, олардың атауларының транскрипциясын нақтылау және өзгерту және жеке адамдардың есімдерін беру туралы шешім қабылдайды.
Орталық және жергілікті атқарушы органдар өз өкілеттіктері шегінде әкімшілік-аумақтық бірліктердің шекараларын айқындау жөніндегі жұмыстарды жүзеге асыруды, оның ішінде мемлекеттік ақпараттық жүйелерді, цифрлық карталарды және аумақтық мәліметтерді қалыптастыруды, жаңартуды және жүргізуді қамтамасыз етеді.
Әкімшілік-аумақтық бірліктер мен басқа елді мекендерге ат қою мен олардың аттарын өзгертумен, сондай-ақ олардың шекараларын анықтаумен байланысты шығындар бюджет қаражаты есебiнен жүргізіледі.
Құжатта сонымен қатар қамтылады:
- ономастикалық комиссиялардың жұмысы;
- әкімшілік-аумақтық бірліктерді және олардың шекараларын есепке алу және тіркеу, оларды есептік деректерден алып тастау.
Бұл ретте әкімшілік-аумақтық бірліктердің, елді мекендердің құрамдас бөліктерінің санаты өзгерген, атауы және атауы өзгерген, сондай-ақ олардың атауларының транскрипциясы нақтыланған және өзгертілген кезде тиісті аумақ халқының пікірі ескеріледі.
Заң жобасы келесілерді де анықтайды:
- Республикалық органдардың әкімшілік-аумақтық орналастыру мәселелерін шешу жөніндегі өкілеттіктері.
- ҚР Президентінің өкілеттігі.
- ҚР Үкіметінің құзыреті.
- Жергілікті өкілді және атқарушы органдардың әкімшілік-аумақтық орналастыру мәселелерін шешу жөніндегі өкілеттіктері.
- Аудандық өкілді және атқарушы органдардың өкілеттіктері.
- Қалалық өкілді және атқарушы органдардың өкілеттіктері.
- Аудандық маңызы бар қала, ауылдық округ, кент, ауыл әкімінің өкілеттіктері.
Заң сонымен қатар әкімшілік-аумақтық құрылым мәселелерін қарау тәртібін және әкімшілік-аумақтық бірліктер санаттарын өзгерту тәртібін көздейді.
Конституциялық заң 2026 жылғы 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізіледі деп жоспарлануда.
Бұл ретте "Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы" 1993 жылғы 8 желтоқсандағы Заңның күші жойылады.
Заң жобасы 20 сәуірге дейін жария талқылау үшін "Ашық НҚА" сайтында орналастырылған.