Спорт жаңалықтары 
"Ауқымды жаһандық диалогқа алғашқы қадам": Токаевтың БҰҰ Бас Ассамблеясындағы сөзінің мәні – сарапшы пікірі
Сурет: Зураба Бежанишвилидің жеке мұрағатынан
— Президент ТоқаевОрталық Кеңес Қауіпсіздігін реформалау – стратегиялық қажеттілік екенін айтты. Бұл тұрғыда Кеңес Қауіпсіздігінің реформалануының нақты мүмкіндіктерін қалай бағалайсыз? Қай компромисс модельдер оны әділетті әрі тиімді етуі мүмкін?
— Қазақстан президентінің ОҚЖҚ реформасына қатысты ұстанымы мұқият талдануы тиіс. Өз келтірген сөзінде Қасым‑Жомарт Тоқаев халықаралық құқық принциптеріне және көпжақты диалогқа тұрақты адалдығын көрсетті. Ол Азия, Африка мен Латын Америка мемлекеттерінің өкілдігін кеңейтіп, Қауіпсіздік Кеңесіне қосылуын қолдайтынын білдірді. Бұл позиция Қазақстанның өзгеріп жатқан дүниежүзілік құрылымда мүдделер теңгерімін сақтауға деген ұмтылысын көрсетеді. Сонымен бірге, бұл тәсіл кейбір жағынан Қытай мен Ресей сияқты геосаяси ірі державалардың мүдделерімен де байланыста болады — Қазақстан олармен тарихи, экономикалық және аймақтық байланыстарды сақтайды.
ОҚЖҚ-ны реформалау идеясы, әрине, назар аударуға тұрарлық, бірақ оны іске асыру көптеген институционалдық және саяси кедергілерге тап болады. Лига Ұлттары заманында жаңа жағдайда бейімделе алмағандай, қазіргі БҰҰ да тиімділік дағдарысын бастан кешуде. Болашақта жаһандық басқару архитектурасын түбегейлі қайта қарастыру қажет болуы мүмкін.
Тоқаев өз сөзінде адамзат алдында тұрған апатты қауптердің көлемін анық көрсетті. Оның әлем тағдырына деген алаңдаушылығы шынайы да, уақытылы айтылған. Ерекше маңыздысы — ол "орташа державалардың" рөліне мән берді — яғни, супердержаваларға қарағанда ықпалы шектеулі елдердің әлемдік шиеленістерді жеңілдетуге, локализациялауға және тұрақтылыққа үлес қосуға мүмкіндігі бар екенін айтты. Мұнда Қазақстан Шығыс пен Батыс, Солтүстік пен Орталық Азия арасында көпір бола отырып маңызды рөл атқара алады.
— Қазақстанды ядролық қаруы жоқ мемлекет ретінде халықаралық қауіпсіздікті нығайтуда үлес қоса алатын мысал ретінде қарастыруға бола ма?
— Тоқаевтың "орташа державалардың" рөлін күшейту туралы бастамасы ерекше назарға лайық. Ол супердержавалардың үстемдігіне тәуелсіз, тәуелсіз саясат жүргізуші елдер үшін әлемдік тәртіпте әділ орын көздеуді білдіреді.
"Орташа державалардың" міндеті — бір жақты күшке берілу емес, тәуелсіз бағыт ұстану: бейбітшілік пен тұрақтылықты қолдап, жаһандық өзара әрекет формаларын дамыту, ресурстық және сауда қолдауды нығайту, күш көрсету мен біржақты үстемдікке қарсы тепе-теңдік механизмдерін жасау. Осылайша, Тоқаевтың бастамаларын кең әрі инклюзивті жаһандық диалог бастау ретінде санауға болады, оның ішінде тәуелсіз мемлекеттердің мүдделері конструктивті күн тәртібінде бірігуі тиіс. Мұны істеу үшін абай, бірақ батыл саясат қажет — ол дағдарыстардың өршуін болдырмай, орташа державалардың егемендігін қорғауға бағытталған.
— Тоқаев сөзінде су қауіпсіздігі XXI ғасырдағы басты сындардың бірі екенін айтып, Астанада БҰҰ қолдауымен Өңірлік экологиялық саммит өткізуді ұсынды. Бұл бастаманы жаңа халықаралық күн тәртібін қалыптастыру қадамы ретінде қарастыруға бола ма?
— Экология, су ресурстары және "жасыл энергетика" мәселелері стратегиялық қауіпсіздік деңгейіне көбірек көтеріледі. Тоқаев өз сөзінде әлемдік күн тәртіпті "суық соғыс дәуірінің" тетіктерімен — қарсы қою, санкциялар, конфронтация — шектеліп қалуға болмайтынын айтты. Оның пікірі — адамзат табиғи жүйелер алдында тұрған жүйелі қауіп-қатерлерді ескеруі тиіс, ал оларды геосаяси ойын үшін елемеу — ғаламдық тұрақтылыққа қауіп төндіреді. Осы үндеумен Астанада БҰҰ қолдауымен өтетін өңірлік экосаммит – жаңа халықаралық күн тәртібін қалыптастыруда маңызды қадам болмақ. Егер ол ұдайы жүзеге асырылып, халықаралық коалиция тарапынан қолдау тапса, бұл саммитті 1972 жылғы Стокгольм конференциясымен салыстыруға болады — сол жиында БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасы (UNEP) бастау алған болатын.
Бұл бастама қазіргі халықаралық экологияға бейімделу әрекетіне сәйкес келеді, әсіресе климат өзгерісімен күрес, экожүйелерді қорғау және табиғат ресурстарын тұрақты басқару тұрғысынан. Қазақстан өз позициясын тек экологиялық проблемаларды шешуге ғана емес, өңір мен жаһан елдерін біріктіру платформасы болуға ұмтылып көрсетуде. Бұл сыртқы саясаттың жетілгендігі мен конструктивті көпжақты тәсілінің көрінісі.
— Тоқаев БҰҰ шеңберінде ЖИ басқару жөніндегі жаһандық диалогты қолдайтынын айтты. Қазіргі кезде ЖИ-ді әскери құрал немесе кибершабуылда қолдану қаупі өскен сәтте, сіздің пікіріңізше, халықаралық механизмдер қандай болуы керек, оны дестабилизатор құралға айналдырылудан қалай қорғауға болады?
— Президент сөзінде осы жаһандық сынаққа назар аударғаны өте маңызды болды. Технологиялық дамумен бірге әлем жаңа, күрделірек қауіп-қатерлерге тап болды, ал қазіргі халықаралық реттеудің жүйесі (соның ішінде БҰҰ) әлі ондай мәселелерге дайын емес.
Тоқаев киберқауіп, жасанды интеллектіні халықаралық түрде реттеу қажеттігін басты мәселе ретінде көтерді — бұл мәселе әлі күнге дейін жаһандық дискуссияның шетінде қалып келе жатыр. Мұны айтуы оның сөзінің маңызын арттырады, себебі ол технологиялық дамудың салдарларын, оның ішінде жасанды объектілер, қару-жарақ басқару жүйелеріне араласу, инфрақұрылымға шабуыл жасау, кибершабуылдар сияқты қатерлерді көрсетеді. Бұл барлық факторлар жаңа "сұр аймақтың" қалыптасуына ұмтылады.
БҰҰ, өзінің тарихи миссиясына қарамастан, қазіргі уақытта мұндай сынақтарға жауап беру қабілеті шектеулі. Ұйым трансұлттық қылмыспен, терроризммен, қару және есірткі айналымымен күресте қиындықтарға тап. Киберқауіпке қарсы әрекеттер, цифрлық қауіпсіздік жүйелері мен ЖИ-ның заңдылығы сияқты мәселелерге жауап беру тұрғысынан халықаралық институттарда тексерілген, координацияланған, арнайы механизмдер қажет. Бұл жерде басты мәселе — жоғары технологиялар саласындағы мамандар тапшылығы: көпшілік үздік мамандар ұлттық немесе әскери құрылымдарда шоғырланған, ал халықаралық ұйымдарда ресурстар мен құзыреттер жеткіліксіз.
Тоқаевтың бұл ұстанымы — бұрынғыдан маңызды және жаңашыл қадам. Ол жай ғана мәселені атамай, ЖИ, киберқауіп және цифрлық қауіпсіздік мәселелерін халықаралық күн тәртібіне енгізуді ұсынды. Бұл XXI ғасырда БҰҰ-ның рөлін қайта ойластыруға және жаһандық басқару архитектурасын жаңартуға алғашқы қадам деп қарауға болады.
— 80-ші сессиядағы сөзінде Тоқаев: "Біздің таңдау — үстемдік емес, тепе‑теңдік; конфронтация емес, ынтымақтастық; соғыс емес, бейбітшілік" деп айтты. Бұл үндеудің әлемдік саясаттағы поляризация мен сенім дағдарысы жағдайында мәні қандай?
— Қазақстан президентінің сөзі, ең алдымен, шығыс үлгісіндегі мемлекеттік басшының жоғары кәсібилігін көрсетеді — ол геосаяси турбуленттіліктің ортасында, көпвекторлы ортада әрекет ету қабілетін иеленген. Ол заманауи әлемнің талаптарын түсінеді: мемлекеттер жиі қарама-қайшы бағыттардың арасында қысылады – бір жағынан қысым, екінші жағынан тұрақтылық талаптары болады. Ондай жағдайда пассивтық, ішкі поляризация немесе жабық саясат — қауіпті.
Керісінше, ел ішінде белсенді қатысу, бастамашылық таныту және халықаралық аренада өзіндік субъектілігін күшейту қажет. Тоқаев көтерген саясат – Қазақстанның халықаралық трансформацияға тек бақылаушы емес, белсенді қатысушы болуға ұмтылысын білдіреді. Оның тәсілі стратегиялық икемділікке, дипломатиялық тепе‑теңдікке негізделген, әрі қазіргі сын-қатерлерден асып көре алатын кең перспективаға көзқарас ұсынады. Осындай сыртқы саясат бағыты арқасында Қазақстан жауапты, прагматикалық және болашаққа сеніммен қараған халықаралық серіктес ретінде көрінеді.
