Спорт жаңалықтары 
Тоқаев азаматтардың қолдауына сүйеніп әрекет етуде – Әзербайжандық сарапшы жаңа Конституция жобасы туралы
Сурет: Facebook/Şafiyev Nadir Yusuf oğlu
– Надир Юсифұлы, өткен аптада қазақстандықтар үшін басты жаңалық – жаңа Конституция жобасының таныстырылуы болды. Сіздің ойыңызша, президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Негізгі заңды қайта қарау бастамасын мемлекеттің дамуының жаңа кезеңінен туындаған қадам деп қарастыруға бола ма? Бұл шешім қаншалықты уақытылы деп есептейсіз?
– Бұл конституциялық реформа мемлекеттік құрылымдарды жетілдіруді көздей отырып, сонымен қатар Қазақстан халқының құқықтары мен бостандықтарын барынша кеңейтуді қарастыратыны айрықша атап өтуге тұрарлық. Бұл азаматтардың мемлекетті қалыптастыру мен дамыту процесіне тікелей қатысуына мүмкіндік береді. Осы тұрғыда республиканың одан әрі дамуы үшін шешуші рөл атқаратын өзгерістерді референдум арқылы қабылдау жоспарланып отырғаны өте маңызды. Яғни, бұл бүкіл Қазақстан халқы үшін жасалып жатқандықтан, барлық азаматтардың пікірін ескеру аса қажет. Сондықтан реформаларды Қазақстан Республикасында дауыс беру құқығы бар барлық азаматтар бекітетін болады. Мұндай тәжірибе әлемдік практикада жиі кездеседі.
Президенттің бұл шешімді Парламентте талқылап, бекіту арқылы емес, дәл референдум арқылы қабылдауды ұсынуы Қасым-Жомарт Тоқаевтың халыққа сүйенетінін көрсетеді. Ол Конституцияны мемлекеттік басқарудың барлық негізгі қырларын реттейтін заң ретінде қарастырады және мұндай заң міндетті түрде жалпыхалықтық дауыс беру арқылы бекітілуі тиіс деп санайды. Халық өз елінің тағдырын өзі шешуі қажет. Ал азаматтардың республика үшін кім екені жаңа Конституция жобасының ең басында-ақ көрсетілген – онда халық мемлекеттің билік көзі, оны құрушы және оны басқарушы екені анық жазылған. Қасым-Жомарт Тоқаев бұл туралы ашық әрі анық айтып отыр, қазақстандықтарды талқылауға қатысуға шақырып, конституциялық реформаларды референдумда бекіту құқығын береді. Немесе бекітпеуге де болады – шешімді халықтың өзі қабылдайды. Алайда конституциялық өзгерістерді талқылау және шешім қабылдау процестері көрсеткендей, көптеген ұсыныстар ескерілген. Осы тұрғыда "конституциялық реформаларды бекіту" деген тұжырым көбірек сәйкес келеді.
– Реформа жобасы Конституция мәтінінің басым бөлігін жаңартуды көздейді. Сіздің ойыңызша, мұндай ауқымды конституциялық өзгерістер қандай мүмкіндіктер ашады?
– Мұндай шешім қабылдау және Конституция мәтінінің едәуір бөлігін жаңарту ауқымды конституциялық трансформацияларға жол ашады. Бұл Қазақстан Республикасының тұрақты дамуын қамтамасыз ету және болашақта сыртқы ықпал объектісіне айналмауы үшін қажет. Ел кез келген жағдайда тұрақтылықты сақтай алуы тиіс. Қазіргі халықаралық жағдай кез келген уақытта әртүрлі оқиғалардың туындауы мүмкін екенін көрсетіп отыр, сондықтан тұрақты даму аса маңызды.
Конституция кез келген елдің Негізгі заңы екені баршаға мәлім, ал оны қабылдау – мемлекет үшін өте жауапты сәт. Осыған байланысты "неге дәл қазір Қазақстанда жаңа Конституция қабылдануда?" деген сұрақ туындайды. Айта кету керек, Қазақстан басқару нысандарын жетілдіру, халықаралық аренада өзін орнықтыру, ел ішіндегі қатынастарды реттеу бағытында ауқымды жұмыс атқарды. Қазақстан қазіргі халықаралық қатынастар кезеңінде әлемдік қауымдастықпен бірге негізгі құқықтық қағидаларды қайта қарау қажет деңгейге жетті.
Халықаралық аренада әлемдік қатынастарды реттеу үшін құрылған Біріккен Ұлттар Ұйымы іс жүзінде тиімді жұмыс істеуін тоқтатты деуге болады. АҚШ Президенті Дональд Трамптың жаңа ұйым құруы да кездейсоқ емес, көптеген сарапшылардың пікірінше, ол болашақта қазіргі таңда көптеген халықаралық мәселелерді шеше алмай отырған БҰҰ-ның орнын басуы мүмкін. Қазақстанға келсек, ел одан әрі даму, демократиялық институттарды жетілдіру және оларды кемеліне жеткізу қажеттілігі туындаған деңгейге жетті. Жаңа Конституция осы мақсаттарға едәуір дәрежеде қызмет етеді деп ойлаймын. Сондықтан бұл қадам өте уақытылы жасалған.
Жаңа Конституция Қазақстанда демократияны одан әрі нығайта отырып, басқару жүйесінде бейберекетсіздікке жол бермейді. Себебі либералды-демократиялық элементтердің шамадан тыс болуы кез келген қоғамда дүрбелең тудыруы мүмкін. Қазақстан жүйені бұзбай, керісінше оны күшейтуге, сонымен қатар мемлекеттің және қоғамның демократиялық негіздерін сақтауға бағытталған қадамдарды дер кезінде жасап отыр. Ел болашақ дамудың іргетасын қалап жатыр. Қасым-Жомарт Тоқаев көреген саясаткер ретінде жағдайды дәл бағалап, ұзақ мерзімді перспективаға жұмыс істеуде.
– Сіздің ойыңызша, жаңа Конституция жобасында мемлекеттік басқару жүйесіне қатысты қандай негізгі өзгерістер көзделген? Парламенттің жаңа моделін қалыптастыру, Қазақстан Халық Кеңесін құру және вице-президент институтын енгізу туралы ұсыныстарды қалай бағалайсыз?
– Негізгі өзгерістердің көпшілігі дәл мемлекеттік басқару саласына қатысты. Бұрынғы Конституцияда да демократиялық құқықтар мен бостандықтар терең қамтылған болатын, ал жаңа жобада басқару құрылымдары арасындағы тепе-теңдік одан әрі күшейтілген. Әсіресе "Қазақстан Халық Кеңесі" институты ерекше қызығушылық тудырады. Жергілікті атқарушы басқару деңгейінде кейде теріс жағдайлар орын алатыны жасырын емес, бұл көптеген елдерге, соның ішінде дамыған демократиялық мемлекеттерге де тән. Қазақстанда халықтың жергілікті өзін-өзі басқаруды нақты механизм арқылы бақылауына, ұсыныс енгізуіне және қабылданған шешімдердің орындалуын қадағалауына мүмкіндік беретін басқару тетігі қалыптасуда. Егер жергілікті басқару органдары конституциялық тәртіпті бұзса немесе халық мүдделерін шектесе, Қазақстан Халық Кеңесі бұл процеске араласып, алдын алу мүмкіндігіне ие болады. Бұл – революциялық маңызы бар реформа деп есептеймін.
Парламенттің жаңа моделіне келсек, депутаттар халық өкілдері арқылы тікелей сайланатын болады және әр депутат өзі сайланған өңір тұрғындарының мүддесін қорғауға міндетті болады. Ол сол аймақтағы азаматтармен тұрақты түрде кездесіп, олардың ұсыныстарын Парламент деңгейінде көтеруі тиіс. Осылайша, халықтың өкілдігі барынша толық қамтамасыз етіледі.
Вице-президент институтының енгізілуі мемлекеттің жоғарғы деңгейдегі басқару тұрақтылығын күшейтеді. Президент өз міндеттерінің бір бөлігін вице-президентке жүктей отырып, стратегиялық мәселелерге көбірек көңіл бөле алады. Қажет болған жағдайда вице-президент мемлекет басшысын уақытша алмастыра алады. Бұл – аса маңызды институт.
– Жобаға енгізілген негізгі қағидаттар мен құндылықтар қандай іргетасқа айналуы тиіс деп ойлайсыз? Бұл басымдықтар көрші елдерге қандай сигнал береді?
– Негізгі қағидаттар – қоғамды одан әрі демократияландыру және мемлекеттің іргетасын нығайту. Атқарушы билік күшейіп, заңнамалық база нығаяды, тиімді Парламент және қоғамдық бақылау механизмдері қалыптасады. Бұл демократиялық қоғам үшін қажет күштер теңгерімін қамтамасыз етеді. Қазақстанда күшті мемлекет, белсенді азаматтар, дамыған өзін-өзі басқару және халықтық өкілдік негізі қалануда. Мұндай теңгерімге қол жеткізу өте қиын, алайда Қазақстан бұл бағытта үлкен қадам жасап отыр.
Қазақстан Орталық Азиядағы көшбасшы ретінде экономикалық, демократиялық және құқықтық реформалар саласында өз позициясын нығайтып келеді. Бұл көрші елдер үшін өте маңызды әрі қуатты сигнал. Өз болашағын ойлайтын мемлекеттер бұл тәжірибені өз жағдайларына бейімдеп пайдалана алады.
– Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін Қазақстанды қалай елестетесіз?
– Референдумда реформалар қолдау тауып, Қазақстан демократиялық даму дәуірінің жаңа кезеңіне қадам басады деп сеніммен айтуға болады. Қазақстан билік тармақтары арасындағы теңгерімі жоғары, демократиялық даму үлгісіне айналуы мүмкін. Бұл азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының жоғары деңгейде қорғалуына жол ашады. Күшті қоғам – күшті мемлекеттің негізі. Бұл Қазақстанның халықаралық аренадағы беделін одан әрі арттырады. Жаңа Конституция елдің ішкі тұрақтылығын нығайтып, экономикалық және саяси дамуына серпін береді.
