Вакансиядағы миллион – нақты жалақы емес
Қазір қосымша жұмыс туралы хабарландырулар өте тартымды көрінеді. Мәселен, Алматыда студент-курьерге айына 930 мың теңгеге дейін, ал кейбір вакансияларда 1,45 млн теңгеге дейін табыс уәде етіледі. Астанада 1,25-1,3 млн теңгеге дейінгі ұсыныстар кездеседі. Шымкентте курьерге 1 млн теңгеге дейін табыс ұсынылған.
Алайда бұл – студенттің сабақтан кейін бірнеше сағат жұмыс істеп алатын нақты жалақысы емес, ықтимал табыстың ең жоғарғы шегі. Курьерлік вакансиялар тапсырыс санына, жұмыс уақытына және басқа да жағдайларға байланысты.
Сондықтан студент үшін "айлық жалақыны" емес, бір бос сағаттың құнын есептеген дұрыс.
Содан кейін өзіңізге қарапайым сұрақ қою керек: студент аптасына 20 сағатын жұмысқа жұмсаса, оқуында қанша білімнен қағылады?
Студент жұмыс істей алады, бірақ оқу бірінші орында
Күндізгі бөлімде оқу студентке жұмыс істеуге тыйым салмайды.
"Білім туралы" заңның 47-бабының 4-тармағында күндізгі оқу нысанында білім алушылардың "оқудан бос уақытында оқуын жұмыспен қатар алып жүруге" құқығы нақты көрсетілген.
Еңбек кодексі де мұндай мүмкіндік береді. Кодекстің 68-бабында қалыпты жұмыс уақыты аптасына 40 сағаттан аспауы керек екені белгіленген. Сонымен қатар білім алушылардың денсаулығына зиян келтірмейтін және оқу процесін бұзбайтын жағдайда бос уақытында жұмыс істеуіне мүмкіндік қарастырылған.
Студент пен жұмыс беруші толық емес жұмыс уақытын белгілеуге де келісе алады. Еңбек кодексінің 70-бабында толық емес жұмыс күні немесе жұмыс аптасы, ал 74-бабында икемді жұмыс уақыты қарастырылған.
Кәмелетке толмағандарға қатысты бөлек талаптар бар. Еңбек кодексінің 69-бабына сәйкес, 14-16 жастағы қызметкерлер аптасына 24 сағаттан, ал 16-18 жастағылар 36 сағаттан артық жұмыс істемеуі тиіс.
Сондықтан біздің есепте келтірілген аптасына 10, 15 және 20 сағат – заңмен белгіленген шектеу емес, күндізгі бөлімде оқитын студент үшін қосымша жұмыстың үш ықтимал нұсқасы.
Алматыда бір сағаттың құны 1000 теңгеден 4000 теңгеге дейін
Алматыдағы еңбек нарығы мұндай айырмашылықты анық көрсетеді. Қолданыстағы вакансияларда тәжірибесі жоқ сатушы-кассирге сағатына 1000 теңге ұсынылады. Қоймадағы жұмыс үшін сағатына 1250-1400 теңге төленетін ұсыныстар бар. Ал ағылшын тілі мұғаліміне сағатына 4000 теңгеден бастап ақы ұсынылады.
Осы нақты сағаттық мөлшерлемелерді бірдей жұмыс уақытына есептесек, мынадай нәтиже шығады.
Сағатына 1000 теңге болса:
- аптасына 10 сағат – айына шамамен 43 мың теңге;
- 15 сағат – 65 мың теңге;
- 20 сағат – 87 мың теңге.
Сағатына 1300 теңге болса:
- 10 сағат – шамамен 56 мың теңге;
- 15 сағат – 84 мың теңге;
- 20 сағат – 113 мың теңге.
Сағатына 4000 теңге болса:
- 10 сағат – шамамен 173 мың теңге;
- 15 сағат – 260 мың теңге;
- 20 сағат – 346 мың теңге.
Яғни Алматыда студентке айына 200-250 мың теңге табу үшін міндетті түрде аптасына 40 сағат жұмыс істеу қажет емес. Бірақ ол үшін нарық бірнеше мың теңге төлеуге дайын болатын сұранысқа сай болу керек.
Астана: қарапайым жұмыс арзан, ал дағды бәрін шешеді
Астанадағы жағдай да осыған ұқсас. Тәжірибесі жоқ адамдарға арналған вакансияларда баристаға сағатына 1000-1200 теңге ұсынылады. Клиенттерге қызмет көрсету бойынша сағатына 2000 теңге төленетін жұмыстар бар. Ал математика пәнінің мұғаліміне сағатына 2000-3500 теңге ұсынылады.
Сағатына 2000 теңге болса:
- аптасына 10 сағат – шамамен 87 мың теңге;
- 15 сағат – 130 мың теңге;
- 20 сағат – 173 мың теңге.
Сағатына 3500 теңге болса:
- 10 сағат – шамамен 152 мың теңге;
- 15 сағат – 227 мың теңге;
- 20 сағат – 303 мың теңге.
Бұл жерде қызық жағдай байқалады. Қарапайым қосымша жұмыста Алматы мен Астана арасындағы айырмашылық аса үлкен емес. Ал студенттің сұранысқа ие дағдысы болса, елордада оның бір сағатының құны әлдеқайда жылдам өседі.
Шымкент: тәжірибесіз жұмыс қанша тұратынын нарық көрсетеді
Шымкентте студенттерге арналған мамандандырылған вакансиялар аздау, олардың басым бөлігі курьерлік жұмыс. Курьерлерге бір ауысымға 15-50 мың теңге ұсынылады. Кейбір вакансияларда айына 500 мың немесе 1 млн теңгеге дейін табыс табуға болатыны көрсетілген.
Алайда салыстыру үшін сағаттық мөлшерлемесі нақты көрсетілген ұсыныстар қызығырақ.
Шымкентте промоутерлерге сағатына 800-1000 теңге төленетін, икемді жұмыс кестесі бар вакансиялар кездеседі. Кейбір хабарландыруларда бұл жұмыстың студенттерге қолайлы екені тікелей көрсетілген. Сондай-ақ сағатына шамамен 1050 теңге және сатылымнан пайыз ұсынылатын вакансиялар бар. Тәжірибесіз жұмысшыларға сағатына 1311 теңгеден басталатын ұсыныстар да кездеседі.
Сағатына 800-1000 теңге болса:
- аптасына 10 сағат – шамамен 35-43 мың теңге;
- 15 сағат – 52-65 мың теңге;
- 20 сағат – 69-87 мың теңге.
Сағатына 1050 теңге болса:
- 10 сағат – шамамен 45 мың теңге;
- 15 сағат – 68 мың теңге;
- 20 сағат – 91 мың теңге.
Қосымша жұмыс студент үшін алғашқы инвестицияға айналуы мүмкін
Ең маңыздысы – студенттің жұмысы тек тікелей ақша көзі ретінде қарастырылмауы керек. Егер алғашқы бірнеше айда студент 60-80 мың теңге тапса, бірақ сонымен қатар бір сағаттық еңбегінің құнын екі-үш есе арттыруға мүмкіндік беретін жаңа дағды игерсе, оның қаржылық жағдайы тез өзгереді.
Осы тұрғыдан алғанда, алғашқы тапқан ақша студентке тек күнделікті шығындары мен көңіл көтеруіне жұмсауға мүмкіндік бермейді. Бұл – жеке қаржыны басқаруды үйренудің, ақша жинаудың, табыстың бір бөлігін инвестициялаудың және өз уақытының шын мәнінде қанша тұратынын түсінудің бастауы болуы мүмкін.
Сонда мәселе "Студенттің бір бос сағаты қанша тұрады?" дегенде емес, "Бір жылдан кейін осы бір сағаттың құнын қалай арттыруға болады?" деген сұрақта болады.