Қазақстан Республикасында шағын және орта кәсіпкерлікті дамытудың 2030 жылға дейінгі тұжырымдамасына сәйкес, экономикадағы көлеңкелі айналым деңгейінің жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) шаққандағы үлесі 2026 жылы 14,5%-дан, 2027 жылы 14%-дан, 2028 жылы 13,8%-дан аспауға тиіс.
Құжатта көлеңкелі экономика секторы мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіретіні, шағын және орта бизнестің заңды дамуын тежейтіні, нарықтық экономиканың жетекші институты ретінде кәсіпкерліктің дамуына кедергі келтіретіні, бәсекелестік деңгейін төмендететіні, экономикалық мәселелерді ушықтыратыны және мемлекеттік бюджетті елеулі кірістерден айыратыны атап өтілген.
Бизнесті заңдастыру және көлеңкелі секторды азайту Қазақстан экономикасын өзгертуге мүмкіндік береді. Нәтижесінде экономика барлық қатысушылар үшін ашық, жауапты және әділетті болмақ.
Осыған байланысты Кешенді жоспар аясында салық, кеден, еңбек және салалық жүйелердің деректерін салыстыруға мүмкіндік беретін цифрлық платформа құрылады. Бұл платформа көлеңкелі схемаларды қолдануға бейім әлсіз тұстарды анықтауға, сондай-ақ олардың экономика салалары арасында ауысуын бақылауға мүмкіндік береді.
Кешенді жоспар бес негізгі саланы қамтиды: денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер; сауда; білім беру; құрылыс; ауыл шаруашылығы. Бұл салалар тізімі түпкілікті емес және экономикадағы жаңа көлеңкелі бағыттар анықталған жағдайда өзгертілуі мүмкін.
Өндірістік секторда ауыл шаруашылығы, мұнай-газ саласы және құрылыс салаларындағы цифрлық бақылау арқылы көлеңкелі айналымды азайту күтілуде. Ресурстарды бөлудің цифрлық жүйелерін енгізу және оларды кедендік платформалармен біріктіру өнім қозғалысын толық бақылауға мүмкіндік береді.
Сауда және қызмет көрсету саласында негізгі нәтижелердің бірі – нарықтарды цифрлық форматқа көшіру (Digital bazaar), тауарларды таңбалауды кеңейту және акцизделетін әрі әлеуметтік маңызы бар өнімдердің айналымын бақылауды автоматтандыру болады. Бұл шаралар есепке алынбаған айналым мен контрафактілік өнімдерді барынша азайтуға мүмкіндік береді.
Әлеуметтік салада (денсаулық сақтау, білім беру) қызметтерді автоматты түрде тексеру жүйелерін, бағаны бақылау механизмдерін және комплаенс-аудитті енгізу жалған операциялар мен бюджет қаражатын мақсатсыз пайдалану тәуекелдерін төмендетеді.
Сонымен қатар адам факторын азайту және рәсімдерді автоматтандыру арқылы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін қысқарту күтіледі.
Іс-шаралар Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) қолданыстағы қағидаттарына сәйкес таңдалған:
- нақты уақытқа барынша жақын режимде деректерді пайдалану;
- тәуекелдерді алдын ала анықтау, мәселе болғаннан кейін ғана әрекет етпеу;
- бизнеске қысым жасау емес, ерікті түрде заңдастыру;
- өлшенетін нәтижелер бойынша басқару.
Сонымен қатар Кешенді жоспарды қалыптастыру кезеңінде бизнес үшін жаңа міндеттемелер енгізуді немесе реттеуді қатаңдатуды көздейтін шаралар алынып тасталды.
Айналымның ашықтығын арттыру неғұрлым болжамды әрі бәсекеге қабілетті экономикалық орта қалыптастырады.
Кешенді жоспарда цифрландыру көлеңкелі экономикаға қарсы күрестің негізгі құралы болады. Сонымен бірге жоспардың орындалуын бақылау және мақсатты көрсеткіштердің орындалу мүмкіндігін бағалау үшін жасанды интеллект құралдары пайдаланылатын болады.
Кешенді жоспарды іске асыру нәтижесінде жалпы ішкі өнімдегі (ЖІӨ-ге шаққандағы пайыздық үлесі) бақыланбайтын (көлеңкелі) экономика үлесін 2028 жылы 13,8%-ға дейін төмендету көзделіп отыр.
Сондай-ақ экономика салалары бойынша бақыланбайтын (көлеңкелі) экономика үлесін төмендету жоспарлануда:
Тауарлар өндірісі: 2026 жыл – 4,49%; 2027 жыл – 4,34%; 2028 жыл – 4,28%. Оның ішінде:
- Ауыл, орман және балық шаруашылығы: 2026 жыл – 1,62%; 2027 жыл – 1,56%; 2028 жыл – 1,54%.
- Өңдеу өнеркәсібі: 2026 жыл – 1,04%; 2027 жыл – 1%; 2028 жыл – 0,99%.
- Құрылыс: 2026 жыл – 1,59%; 2027 жыл – 1,54%; 2028 жыл – 1,52%.
Қызметтер өндірісі: 2026 жыл – 10,01%; 2027 жыл – 9,66%; 2028 жыл – 9,52%. Оның ішінде:
- Көтерме және бөлшек сауда: 2026 жыл – 2,92%; 2027 жыл – 2,82%; 2028 жыл – 2,78%.
- Көлік және қоймалау: 2026 жыл – 1,04%; 2027 жыл – 1%; 2028 жыл – 0,99%.
- Денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтер: 2026 жыл – 1,68%; 2027 жыл – 1,62%; 2028 жыл – 1,60%.
- Білім беру: 2026 жыл – 1,23%; 2027 жыл – 1,19%; 2028 жыл – 1,17%.
- Кәсіби, ғылыми және техникалық қызмет: 2026 жыл – 0,45%; 2027 жыл – 0,43%; 2028 жыл – 0,42%.
- Жылжымайтын мүлікпен жасалатын операциялар: 2026 жыл – 0,41%; 2027 жыл – 0,40%; 2028 жыл – 0,39%.
Шағын және орта бизнестің жалпы ішкі өнімдегі үлесі: 2026 жылы – 38%; 2027 жылы – 38,5%; 2028 жылы – 39% болады деп күтіледі.
Қаулы оған қол қойылған күннен бастап қолданысқа енгізіледі.