Адамдарды ерікті түрде қоныстандыру келесідей жүзеге асырылады:
- бір аймақ ішінде (аймақішілік қоныстандыру) – экономикалық әлеуеті төмен ауылдардан ауылдық елді мекендерге, моноқалаларға және экономикалық даму әлеуеті жоғары аудандық (облыстық) маңызы бар қалаларға, сондай-ақ облыстық маңызы бар қалалардан негізінен ауыл шаруашылығы мамандандырылған ауылдық елді мекендерге, соның ішінде шекаралас аймақтарда;
- үкімет белгілеген аймақтарға (аймақаралық қоныстандыру) – ерікті түрде қоныс аударуды көздейтін Қазақстан Республикасының халық көші-қоны туралы заңнамасына сәйкес кандастар мен мигранттарды қабылдауға арналған аймақтық квоталар шеңберінде.
Облыстық, аудандық (қалалық) комиссия жұмыспен қамту, аймақтық жұмыспен қамту картасы және әлеуметтік көмек тұрғысынан аймақтық даму жоспарын іске асыруға байланысты мәселелер бойынша облыс немесе аудан аумағында орналасқан мемлекеттік органдар мен басқа да ұйымдардың, сондай-ақ аудандық маңызы бар қалалар, ауылдар, кенттер және ауылдық округтер әкімдерінің қызметін үйлестіреді.
Үкімет белгілеген өңірлердің жергілікті атқарушы органдары жыл сайын 15 желтоқсанға дейін еңбек мобильділігін жақсарту үшін жеке тұлғаларды ерікті түрде қоныстандыруға арналған елді мекендердің тізімін бекітуі тиіс.
Үкімет белгілеген өңірлердің жергілікті атқарушы органдары жыл сайын 15 желтоқсанға дейін еңбек мобильділігін жақсарту үшін жеке тұлғаларды аймақаралық ерікті түрде қоныстандыруға арналған сұранысқа ие мамандықтар бойынша жұмысқа тартылған мамандардың тізімін бекітуі тиіс.
Жергілікті атқарушы орган елді мекендердің тізімін Электронды еңбек биржасының "Қоныс аудару" бөлімінде орналастыруға және оны Еңбек мобильділігі орталығына, мансап орталықтарына және аудандық маңызы бар қалалардың, кенттердің, ауылдардың және ауылдық округтердің әкімдеріне жіберуге жауапты.
Тізімге енгізілмеген басқа жерлерге еңбек мобильділігін арттыру үшін ерікті түрде қоныс аудару шаралары жүзеге асырылмайды.
Айтылғандай, еңбек тапшылығы бар өңірлерде еңбек мобильділігін арттыру үшін ерікті түрде қоныс аударуды жеңілдету шараларына жұмыссыздар, сұранысқа ие мамандықтарға жұмысқа тартылған мамандар, шаруа немесе фермерлік шаруашылықтардың басшылары, кандастар және жұмыс берушілер қатысады.
Мына тұлғалар жұмысқа орналасу үшін жаңа тұрғылықты жерге ерікті түрде қоныс аударуда басымдыққа ие:
- 16 жастан 23 жасқа дейінгі жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балаларға арналған білім беру мекемелерінің оқушылары мен түлектері;
- Орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мекемелерінің түлектері, соның ішінде ауылдық жерлерден келген және мемлекеттік білім беру тапсырысы бойынша квота шеңберінде оқыған Қазақстан Республикасының жас азаматтары;
- Заңды тұлға – жұмыс берушінің таратылуына немесе жеке жұмыс берушінің қызметінің тоқтатылуына, қызметкерлер немесе персонал санының қысқаруына немесе өндіріс көлемінің, орындалатын жұмыстың немесе көрсетілетін қызметтердің азаюына байланысты жұмыстан босатылған адамдар, бұл жұмыс берушінің экономикалық жағдайының нашарлауына әкеп соқтырады.
Еңбек ресурстарының мобильділігін жақсарту бойынша ерікті түрде қоныс аудару шаралары туралы ақпаратты мансап орталықтары Еңбек нарығының автоматтандырылған қоныстандыру орталығында немесе Электрондық еңбек биржасында орналастырады.
Аймақаралық қоныстандыру
Аймақаралық қоныстандыру еңбек ресурстарының артық аймақтарынан еңбек ресурстарының тапшылығы бар аймақтарға жұмысқа орналасуға немесе кәсіпкерлік бастамаларды дамытуға көмек көрсетудің міндетті шартымен жүзеге асырылады.
Соңғы 10 жылда жыл сайынғы халық санының өсуі облыс халқының 2%-дан астамын немесе бір шаршы шақырымға 6,4 адамнан асатын көшіп кету аймақтары: Алматы, Жамбыл, Маңғыстау, Түркістан облыстары және Астана, Алматы және Шымкент қалалары болып анықталады.
Ерікті түрде қоныс аударатын жеке тұлғаларды мемлекеттік қолдау мыналарды қамтиды:
- қызметкердің қоныс аударуын жұмыс беруші қаржыландыратын жағдайларды қоспағанда, бюджет қаражатын пайдалана отырып, жеке тұлғаларға және олардың отбасы мүшелеріне қоныс аударуға субсидиялар беру, тұрғын үй жалдау және коммуналдық қызметтер шығындарын өтеу, сондай-ақ экономикалық мобильділік сертификаттарын халықтың көші-қоны жөніндегі уәкілетті орган белгілеген тәртіппен беру;
- жұмыс беруші қызметкерге тұрғын үй берген жағдайларды қоспағанда, компаниялық тұрғын үй немесе жатақхана бөлмелерін беру;
- жұмыс беруші қажет болған жағдайда кәсіптік оқыту;
- жаңа тұрғылықты жерінде жұмысқа орналасуға және кәсіпкерлік бастамаға көмек көрсету;
еңбек ресурстарының мобильділігін арттыру үшін ерікті қоныс аудару шараларына қатысатын жұмыс берушілермен жұмысқа орналасуға субсидиялар беру немесе жұмыс берушінің шығындарының бір бөлігін өтеу арқылы жұмысқа орналасуға субсидиялар беру.
Ерікті түрде қоныс аударған адамдарды қабылдаудың аймақтық квотасына енгізілген, өз еркімен қоныс аударған адамдар мен олардың отбасы мүшелері арқылы Қазақстан азаматтығын алу негіз болып табылмайды.
Кандидаттар мен мигранттарды аймақаралық қоныстандыру Қазақстан Республикасы Үкіметі анықтаған қоныс аудару аймақтарының жергілікті атқарушы органы шығарған кандидаттар мен мигранттарды қабылдаудың аймақтық квотасына енгізу туралы шешім алғаннан кейін жүзеге асырылады.
Хабарлама алғаннан кейін, кандидаттар мен мигранттар өз бетінше қоныс аударады.
Өз кезегінде, қабылдаушы аймақтың мансап орталығы мигранттың жаңа тұрғылықты жеріне келгеннен кейін бес жұмыс күні ішінде еңбек мобильділігін арттыру үшін ерікті қоныс аударуға мемлекеттік қолдау көрсету туралы әлеуметтік келісімшарт жобасын дайындайды және оны қол қою үшін Еңбек мобильділігі орталығына жібереді.
Еңбек мобильділігі орталығы қол қойылған әлеуметтік келісімшартқа екі жұмыс күні ішінде қол қояды және оны кейіннен кандидатпен немесе мигрантпен орындау үшін Мансап орталығына жібереді.
Бір қабылдаушы аймақ ішінде қоныс аудару ауданынан/қаласынан тыс бір елді мекеннен екінші елді мекенге көшкен жағдайда, кандидат немесе қоныс аударушы кетуге дейін 10 күнтізбелік күннен кешіктірмей тиісті мансап орталықтарына себептерін көрсете отырып хабарлайды және жаңа тұрғылықты жерінде әлеуметтік келісімшарт жасайды.
Аймақаралық қоныс аударуды ұйымдастыру үшін Кету және қабылдау аймақтарының еңбек мобильділігі орталығы кету аймақтарында жұмыс жәрмеңкелерін ұйымдастыру, кандидаттар мен қоныс аударушыларды қабылдауға белгіленген квота, еңбек нарығының жағдайы, жұмыс күшіне деген сұраныс пен ұсыныс, әлеуметтік инфрақұрылымды қамтамасыз ету шарттары туралы ақпарат беру және қабылдау аймақтарына оқу турларын ұйымдастыру арқылы бірлесіп жұмыс істейді.
Аймақаралық қоныс аударуға мемлекеттік қолдау шаралары жергілікті бюджет есебінен қаржыландырылатыны атап өтілді.
Сонымен қатар, келесілер қарастырылған:
- Жұмыс берушілердің қатысуымен аймақаралық қоныс аудару тәртібі.
- Бір аймақ шеңберінде қоныс аударуды ұйымдастыру тәртібі.
- Мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үй мен жатақхана бөлмелерін беру тәртібі.
Көшу субсидиялары
Көшу субсидиялары, жалға берілетін тұрғын үй және коммуналдық шығындарды өтеу және экономикалық мобильділік сертификаттары қоныс аударушыларға немесе кандидаттарға және қоныс аударушыларды қабылдауға арналған аймақтық квотасына енгізілген кандидаттарға белгіленген талаптар орындалған жағдайда, жаңа тұрғылықты жеріндегі әрбір жұмыс мерзімі аяқталғаннан кейін кезең-кезеңімен төленеді.
Еңбек мобильділігін арттыру мақсатында ерікті қоныс аудару шараларына қатысқанға дейін соңғы 36 ай ішінде ажырасқан адамдар үшін ажырасудың мемлекеттік тіркеуі туралы ақпарат цифрлық құжат қызметінен алынады.
Қоныс аударуға субсидиялар, жалға берілетін тұрғын үй және коммуналдық қызметтер шығындарын өтеу және экономикалық мобильділік сертификаттарын алу үшін үміткер немесе қоныс аударушы портал арқылы электронды түрде өтініш береді. Өтінішке қол қойылады немесе өтініш берушінің цифрлық қолтаңбасымен куәландырылады.
Портал арқылы берілген өтініштер олар алынған күні тіркеледі.
Еңбек мобильділігі орталығы төлем туралы шешімді немесе төлемнен бас тарту туралы шешімді портал арқылы екі жұмыс күні ішінде өтініш берушінің және қоныс аударған адамның "жеке шотына" жібереді.
Қоныс аударуға субсидияларды, тұрғын үй жалдау және коммуналдық қызметтерді өтеуді, сондай-ақ экономикалық мобильділік сертификаттарын беруден бас тарту негіздері:
- қоныс аударуға субсидияларды, тұрғын үй жалдау және коммуналдық қызметтерді өтеуді, сондай-ақ экономикалық мобильділік сертификаттарын төлеу үшін қажетті құжаттардың немесе ақпараттың, соның ішінде мемлекеттік цифрлық жүйелерден алынған құжаттардың немесе ақпараттың дәлсіздігін анықтау;
- Көшу субсидияларын төлеу, тұрғын үй жалдау және коммуналдық шығындарды өтеу, экономикалық мобильділік сертификаттары үшін қажетті құжаттар немесе ақпарат пен Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген талаптар арасындағы сәйкессіздік;
- Өтініш берушілер мен олардың отбасы мүшелері соңғы бес жыл ішінде үкімет анықтаған аймақтарда тұрғын үйге иелік еткен немесе Бірыңғай мемлекеттік жылжымайтын мүлік кадастрының цифрлық жүйесінен алынған ақпарат негізінде анықталғандай, жаңа тұрғылықты жерінде соңғы алты ай немесе одан да көп уақыт бойы коммуналдық тұрғын үй қорынан тұрғын үйді тұрақты пайдаланған;
- Өтініш беруші мен оның отбасы мүшелерінің үкімет анықтаған аймақтарда жаңа тұрғылықты жерінде тұрақты тіркеуі жоқ;
- Өтініш беруші және оның отбасы мүшелері мансап орталығы өтініш берушіге және оның отбасы мүшелеріне берген қоныс аудару туралы бұйрықта көрсетілген елді мекеннен тыс жерде тұрғын үй сатып алған немесе салған;
- Өтініш беруші және оның отбасы мүшелері бұрын экономикалық мобильділік сертификаты бойынша қолма-қол ақшамен алынған тұрғын үйді алған. Экономикалық мобильділік сертификаты елді мекендерде тұрғын үй сатып алу үшін беріледі.
Экономикалық мобильділік сертификаты келу аймағындағы тұрақты тұратын елді мекенде тұрғын үй сатып алу немесе ипотекалық бағдарламалар және Қазақстан Республикасының заңнамасында көзделген басқа да тұрғын үй қаржыландыру құралдары бойынша ипотекалық несие бойынша алғашқы жарнаны төлеу үшін беріледі.
Экономикалық мобильділік сертификаты келу аймағындағы тұрақты тұратын елді мекенде 1625 АЕК (2026 жылы 7 028 125 теңге) көлемінде тұрғын үй сатып алған кезде мигранттарға немесе қоныс аударушыларға беріледі.
Егер тұрғын үй құны экономикалық мобильділік сертификатының сомасынан аспаса, қолма-қол ақшалай төлем сатып алынған тұрғын үйдің нақты бағаланған құны мөлшерінде жүзеге асырылады.
Экономикалық мобильділік сертификаты бойынша төлем жасау мақсатында Еңбек мобильділігі орталығы мигранттар мен қоныс аударушыларды келесі санаттарға бөледі:
- мигранттар мен қоныс аударушыларды қоныстандыру үшін үкімет белгілеген аймақтарда сұранысқа ие мамандықтарда жұмыс істейтіндер;
- өтініш берушімен бірге тұрақты тұратын еңбекке жарамды отбасы мүшелері барлар;
- Өтініш берушімен бірге тұрақты тұратын кәмелетке толмаған балалары бар немесе жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі, жоғары немесе жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру мекемелерінде жалпы немесе кәсіптік бағдарламалар бойынша күндізгі бөлімде оқитын балалары барлар, он сегіз жастан бастап оқуды бітіргенге дейін (бірақ жиырма үш жасқа дейін кешіктірмей);
Кандастар мен көшіп келушілерді қоныстандыру үшін аймақтарда жеке кәсіпкерлік қызметпен айналысатындар.
Көшу субсидиясы отбасы басшысына және әрбір отбасы мүшесіне 70 (жетпіс) айлық есептік көрсеткіш (АЕК) мөлшерінде бір реттік төлем ретінде беріледі.
Көшу шығындарын өтеу үшін Кандастар мен көшіп келушілер өтініш берушінің және/немесе еңбекке жарамды отбасы мүшесінің, отбасы мүшелерінің уақытша мүгедектігін қоспағанда, жаңа тұрғылықты жерінде жұмыс істейтінін және осы Ережелердің 66-бөлімінде белгіленген тәртіппен кемінде үш (3) ай қатарынан заңға сәйкес міндетті әлеуметтік аударымдарды төлегенін растайтын өтініш пен құжаттарды ұсынуы тиіс.
Еңбек мобильділігі орталығы өтінішті алғаннан кейін үш жұмыс күні ішінде қарап, осы Ережелердің 11-қосымшасындағы нысанды пайдалана отырып, көшуге субсидиялар беру туралы шешім қабылдайды және өтініш берушіге шешім туралы хабарлайды.
Тұрғын үй жалдау (жалдау) шығындарын және коммуналдық төлемдерді өтеуге арналған субсидиялар сатып алу шарты бойынша тұрғын үй сатып алынғанға дейін ай сайын, бірақ 12 айдан аспайтын мерзімге келесі мөлшерде беріледі:
Қалалық жерлерге көшетіндер үшін:
- Жалғыз адам үшін 20 АЕК (2026 жылы 86 500 теңге);
- Екіден төрт адамға дейінгі отбасы үшін 25 АЕК (108 125 теңге);
- Бес немесе одан да көп мүшесі бар отбасы үшін 30 АЕК (129 750 теңге);
Ауылдық жерлерге көшетіндер үшін:
Жалғыз адам үшін 15 АЕК (64 875 теңге);
Екіден төрт адамға дейінгі отбасы үшін 18 АЕК (77 850 теңге);
Бес немесе одан да көп адамнан тұратын отбасыларға 21 АЕК (90 825 теңге) мөлшерінде.
Тұрғын үй жалдау және коммуналдық шығындарды өтеу үшін субсидия алу үшін Кандаси немесе қоныс аударған адамдар өтініш нысанын тапсыруы керек. Жалдау шартының көшірмесі және өтініш берушінің немесе еңбекке қабілетті отбасы мүшесінің отбасы мүшелерінің уақытша мүгедектігін қоспағанда, жаңа тұрғылықты жерінде жұмыс істегенін растайтын құжаттар, оларға заңға сәйкес кемінде алты ай қатарынан міндетті әлеуметтік аударымдар жасалуы тиіс.
Төлемдер келесі жағдайларда тоқтатылады:
- өтініш беруші немесе олардың отбасы мүшелері меншік құқығымен, соның ішінде экономикалық мобильділік сертификатымен тұрғын үй алады;
- өтініш беруші жеке тұрғын үй қорында жалға алынған тұрғын үйінен шығарылса;
- Өтініш беруші тұрақты тұру үшін басқа елді мекенге көшсе немесе Қазақстан Республикасы Үкіметі белгілеген аймақтан тыс жерге көшсе;
- егер өтініш беруші жалдау шартында көрсетілген мекенжайда қатарынан тоқсан күнтізбелік күннен астам үздіксіз тұрмаса;
- егер өтініш беруші жалға алынған мүлікті қосымша жалға алса.
Тұрғын үй жалдау шығындары мен коммуналдық төлемдер үшін артық төленген (қате төленген) кез келген субсидиялар қайтарылуға жатады.
Тұрғын үй жалдау шығындары мен коммуналдық төлемдер үшін артық төленген субсидияларды қайтару келесі жағдайларда мүмкін:
- алушының өтініші бойынша;
- Еңбек мобильділігі орталығының шешімі негізінде;
- сот шешімі бойынша.
Бұл бұйрық 2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енеді.