Қазақстанда ауа райы өзгере ме: сарапшылар климаттық қауіп туралы ескертті
Фото: unsplash
Мұндай қорытындыны Қазақстандағы метеобақылау деректерін зерттеген Орталық Азия климаттық қорының (CACF) сарапшылары шығарды.
"Соңғы үш жылда елде қатты жел мен жаңбырдың жиілігі 1,5 есеге, ал қауіпті гидрологиялық құбылыстардың саны 7 есеге артты. Жаздағы аномалды температура жыл сайын рекорд жаңартып келеді. Республиканың оңтүстік және батыс өңірлерінде ыстық күндердің саны мен аптап ыстық толқындарының ұзақтығы әр 10 жыл сайын 3-7 тәулікке артып келеді. Бұл жаһандық жылынуға байланысты елдегі ауа райы жыл сайын экстремалды бола түсіп, халықтың түрлі салаларына кері әсері күшейетінін көрсетеді", – делінген CACF хабарламасында.
Сарапшыларды әсіресе қауіпті гидрологиялық құбылыстардың – су тасқыны, су деңгейінің төмендеуі, қар көшкіні, сел және басқа да табиғи құбылыстардың айтарлықтай көбеюі алаңдатады. 2023-2025 жылдары 179 жағдай тіркелген. Ал 2020-2022 жылдары мұндай 24 жағдай болған. 2025 жылы олардың саны 106-ға жетіп, 1990 жылдан бергі ең жоғары көрсеткішке айналды.
Бұдан бөлек, Қазақстанда ел аумағына тән емес экстремалды ауа райы құбылыстары да пайда бола бастаған.
"Мәселен, 2026 жылғы 21 шілдеде Павлодар облысының Успен ауданында болған құйын салдарынан тұрғын үйлер, шаруашылық құрылыстары мен электр желілері зақымдалып, бірнеше ауыл электр жарығынсыз қалды. Биыл өңірде дауылды жел инфрақұрылымға бірнеше рет зиян келтіріп, алты адам зардап шекті", – деп атап өтті CACF.
Павлодар облысы үшін құйын қалыпты климаттық құбылыс емес және өте сирек байқалады. Оның пайда болуы жаз мезгілінде найзағай кезінде, жел жылдамдығы секундына 30 метр немесе одан жоғары болған жағдайда мүмкін.
"Қазіргі ғылыми зерттеулер климаттың жылынуы құйындардың көбеюіне алып келеді деген нақты қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Сонымен қатар ауа температурасының жоғарылауы және атмосферадағы ылғал мөлшерінің артуы нөсер жаңбыр, найзағай, ірі бұршақ және кей жағдайларда құйынмен қатар жүретін күшті конвекцияның қалыптасуына қолайлы жағдай туғызуы мүмкін", – деп түсіндірді "Қазгидромет" РМК.
Синоптиктердің мәліметінше, жаһандық жылынуға байланысты Қазақстанда жылы кезеңнің ұзақтығы әр 10 жыл сайын 1,8 тәулікке артып, аяз болатын күндер саны 2,8 тәулікке, ал ауа температурасы минус 20°С-тан төмен түсетін күндер саны 2,2 тәулікке азайып келеді.
Сонымен қатар Қазақстан аумағында ауа температурасы 30°С және одан жоғары болатын күндердің саны әр 10 жыл сайын 2,5 тәулікке артып келеді.
Ыстық күндер санының ең жылдам өсуі Батыс Қазақстан, Атырау, Қызылорда, Ақтөбе, Маңғыстау, Жамбыл, Алматы, Түркістан облыстары мен Жетісу облысында байқалады. Бұл өңірлерде көрсеткіш әр 10 жыл сайын 3-4,4 тәулікке өсіп келеді.
Ең жоғары көрсеткіштер Ақтау, Арал теңізі және Пешной метеостанцияларында тіркелген – 6,7-7,2 тәулікке дейін.
Қазақстан бойынша ауа температурасы 20°С-тан жоғары болатын тропикалық түндердің саны әр 10 жыл сайын 0,6 тәулікке артып келеді. Ең жоғары өсім Маңғыстау облысында – 5 тәулік, Қызылордада – 3,2 тәулік, Түркістанда – 3 тәулік, Атырау облысында – 2,7 тәулік.
Ал ең жоғары көрсеткіштер Ақтау, Шардара және Форт-Шевченко метеостанцияларында байқалады – 7,3-7,9 тәулікке дейін.
"2026 жылдың жазы Қазақстанда және әлемнің басқа өңірлерінде бақылау тарихындағы ең жылы жаз болғанын, сондай-ақ халықаралық сарапшылардың болжамдарын ескерсек, аномалды температура мен экстремалды ауа райы құбылыстарының жиілігі жыл сайын арта түсетініне сенімді түрде айтуға болады. Бұл өз кезегінде адамдардың өмірінің түрлі салаларына кері әсер етіп, биоалуантүрлілікке орны толмас зиян келтіруі мүмкін", – деп есептейді CACF сарапшылары.
CACF ғылыми кеңесшісі, биология ғылымдарының докторы, Орталық Азия бойынша Кембридж форумының мүшесі Темур Юнусов климаттың өзгеруі адамдардың түсінуінен әлдеқайда жылдам жүріп жатқанын атап өтті. Оның айтуынша, теңіздердің болмауына байланысты Орталық Азияда бұл өзгерістер одан да жылдам жүреді.
"Бір нәрсе анық: жаһандық жылыну қарқыны бәсеңдемей отырғанын ескерсек, болашақта Орталық Азия тұрғындары жаңа климаттық жағдайда өмір сүруге мәжбүр болады – аптап ыстықтың тұрақты толқындарына төтеп беріп, экстремалды ауа райы құбылыстарына дайын болуы керек. Осыған байланысты өңір елдерінің үкіметтері климаттың өзгеруінің халық пен экономикаға әсерін барынша азайту жолдарын ойластыруы қажет. Бұған қазірден бастап мұқият дайындалу керек, уақытты созуға болмайды", – деді ол.
Бұған дейін синоптиктер Қазақстанда қазан айында ауа райы қандай болатынын айтқан еді. Республика аумағының басым бөлігінде айлық орташа ауа температурасы нормадан 1-2°С жоғары болады деп болжануда. Жауын-шашын мөлшері климаттық норма шамасында күтіледі.
