Әлеуметтік қолдау жүйесі өзгере ме: сарапшы Қазақстандағы жаңа шараларды бағалады
Сурет: Эдуард Полетаевтың жеке мұрағатынан
Негізгі себептер
Эдуард Полетаев өзінің талдауында әлеуметтік саясаттың басты міндеті – адамдарға қиындықтарды еңсеруге көмектесу және осал топтарды қорғау екенін атап өтті. Алайда мемлекеттік жәрдемақылар еңбекке қабілетті азаматтардың негізгі табыс көзіне айналмауға тиіс.
"Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына арнаған соңғы Жолдауында масылдық көзқарас пен атаулы емес әлеуметтік қолдау мәселесіне назар аударды. Мұндай жағдайда бюджет қаражаты отбасының нақты материалдық жағдайын жеткілікті бағаламай бөлінеді. Соның салдарынан өз күнін өзі көре алатын азаматтарға төлем жасалып, ал мектептер, ауруханалар, балабақшалар мен басқа да әлеуметтік нысандар қаржы тапшылығын сезінуі мүмкін", – деп атап өтті сарапшы.
Оның пікірінше, мұндай жағдайда адами капиталды дамыту мүмкін болмайды. Әсіресе адамдар жұмыс іздеудің, кәсіби білім алудың немесе біліктілігін арттырудың орнына кезекті әлеуметтік төлемді күтуді әдетке айналдырса, бұл мәселені одан әрі ушықтырады.
Шетелдік тәжірибе
Сарапшы шетелдік тәжірибеге сүйене отырып, қазіргі әлеуметтік саясатты жүзеге асыруда әділдік пен атаулылық қағидаттарына басымдық беру қажеттігін атап өтті.
Оның айтуынша, мемлекет көмекке шынымен мұқтаж азаматтар мен отбасыларға табысы мен өмірлік жағдайын объективті бағалау негізінде ғана қолдау көрсеткенде әлеуметтік әділдік қамтамасыз етіледі.
Сондай-ақ Эдуард Полетаев өз талдауында дамыған елдерде әлеуметтік қолдау көбіне жұмыспен қамту саясатымен қатар жүргізілетінін атап өтті. Жәрдемақы алушыларға жұмыс табуға, қайта даярлаудан өтуге және сұранысқа ие мамандықтарды меңгеруге көмектеседі. Ал еңбекке қабілетті азаматтардан еңбек нарығына қайта оралу үшін белсенді әрекет ету күтіледі.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының мәліметінше, мұндай талаптар ондаған мемлекетте қолданылады. Олардың қатарында жұмыс іздеп жүргенін растау, оқыту бағдарламаларына қатысу және лайықты жұмыс ұсыныстарын қабылдауға дайын болу міндеттері бар. Саясаттанушы мұны мемлекет пен азамат арасындағы өзара жауапкершіліктің тиімді үлгісі деп санайды.
Қандай мәселелер бар?
Әлеуметтік қолдау шараларын талдау барысында санаттарға негізделген ауқымды жүйенің мәселелері де байқалады. Мұндай жүйеде бюджет қаражаты алушылардың үлкен тобына, кейде қомақты мөлшерде төлем жасау арқылы бөлінеді.
Алайда Эдуард Полетаевтың айтуынша, бұл көмекті алушылардың арасында табысы төмен азаматтар әрдайым басымдыққа ие бола бермейді.
Сарапшының дерегінше, өткен жылы Қазақстанда республикалық бюджеттен азаматтарға әлеуметтік төлемдер жасауға 5,9 трлн теңге нақты жұмсалған. Мемлекеттік қолдауды шамамен 4,6 млн адам алған. Ал әлеуметтік салаға жұмсалған жалпы шығын 9,3 трлн теңгені құраған. Бұл көрсеткіштер мемлекеттің әлеуметтік міндеттемелерінің ауқымын көрсетіп, Президенттің әлеуметтік көмектің атаулылығы мәселесін көтеруінің себебін түсіндіреді.
Мәселені шешу жолдары
Полетаевтың түсіндіруінше, қазір Мемлекет басшысының тапсырмасын орындау аясында Қазақстанда әлеуметтік саясатты қайта қарау және мемлекеттік қолдау көрсету тетіктерін жетілдіру бойынша кешенді жұмыс жүргізіліп жатыр.
Оның пікірінше, негізгі басымдық отбасылардың материалдық жағдайын объективті бағалауға берілген. Осылайша көмек азаматтардың нақты мұқтаждығына қарай көрсетілуге тиіс.
Бұл ретте қазақстандық саясаттанушы әлеуметтік көмекке мұқтаждықты мемлекеттік ақпараттық жүйелердің деректеріне сүйене отырып бағалайтын цифрлық тетікті енгізуді негізгі өзгерістердің бірі ретінде атап өтті.
"Мұндай тәсіл бюрократиялық рәсімдерді қысқартып, мемлекеттік қолдауға құқығы бар азаматтарды анықтау кезінде адами фактордың ықпалын барынша азайтуға мүмкіндік береді деп есептеледі. Отбасының әл-ауқатын бағалау кезінде бір ғана көрсеткіш емес, әлеуметтік-экономикалық факторлардың жиынтығы ескеріледі. Олардың қатарында табыс, материалдық жағдай, жұмыспен қамтылу және тұрғын үй жағдайы бар", – деп түйіндеді сарапшы.
Сонымен қатар ол әлеуметтік саясатты қайта қарау жұмыстарына қарамастан, табысы төмен отбасылар, мүгедектігі бар адамдар, зейнеткерлер және қиын жағдайға тап болған азаматтар қажетті көмекті ала беретінін атап өтті.
Дегенмен, оның айтуынша, әлеуметтік қолдау бұдан былай нақты мұқтаж адамдарға бағытталады. Жаңа тетіктерді мемлекет біртіндеп енгізіп, алдымен олардың іс жүзіндегі тиімділігін тексереді. Полетаевтың пікірінше, мұндай тәсіл азаматтарға қиындықтарды еңсеруге көмектесіп, сонымен бірге олардың бюджет қаражатына тәуелді болуына жол бермейді.
