Импорт көлемі артып келеді
ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылғы қаңтар-шілде аралығында Қазақстан 3,47 млрд долларға азық-түлік импорттаған. 2025 жылы импорт көлемі 6,19 млрд долларға жетсе, 2015 жылы бұл көрсеткіш 2,96 млрд доллар болған.
Осылайша, соңғы 10 жылда азық-түлік импортының құны екі еседен астам өскен.
Импорт құрылымында Қазақстанның өзі де экспорттайтын өнімдер бар. Мысалы, биылғы жеті айда ел шетелге 124,2 млн долларға жаңа және салқындатылған сиыр етін сатса, сырттан 14,2 млн долларға осындай өнім әкелген.
Құс етіне де сұраныс жоғары: оның импорты 109,6 млн долларды құрады. Сондай-ақ 117,2 млн долларға ірімшік пен сүзбе, 29,2 млн долларға сары май, 25,4 млн долларға жұмыртқа сатып алынған.
Азық-түлік импортының жартысына жуығы Ресейден келеді
Қазақстанға азық-түлік жеткізетін елдердің көшін Ресей бастап тұр. Биылғы жеті айда осы елден 1,86 млрд долларға азық-түлік импортталған. Бұл жалпы импорт көлемінің шамамен 49%-ына тең.
Қалған жеткізушілердің көрсеткіштері едәуір төмен. Қытайдан 308 млн долларға, Беларусьтен 206 млн долларға, Өзбекстаннан 182 млн долларға, Украинадан 103 млн долларға, Түркиядан 73 млн долларға азық-түлік әкелінген.
Осылайша, Ресейден келетін өнім көлемі Қытайдан жеткізілетін тауарлардан шамамен алты есе көп. Алайда көшбасшының орны әзірге өзгермегенімен, одан кейінгі елдердің нарықтағы үлесі соңғы жылдары айтарлықтай өзгерді.
Қытай екінші орынға көтерілді
Экономист Ернар Серіктің айтуынша, бес жыл бұрын Қытай Қазақстанға азық-түлік жеткізетін ең ірі үш елдің қатарына да кірмеген.
Мысалы, 2021 жылғы қаңтар-шілдеде Қытайдан 105 млн долларға азық-түлік импортталса, 2026 жылдың сәйкес кезеңінде бұл көрсеткіш 308 млн долларға жеткен. Яғни, импорт көлемі үш есеге жуық өскен.
Осы кезеңде Қытайдың Қазақстанның азық-түлік импортындағы үлесі 4,7%-дан 8,2%-ға дейін артқан. Ел жеткізушілер рейтингінде төртінші орыннан екінші орынға көтерілді. 2024 жылдан бастап Қытай Өзбекстан мен Беларусьтен де озып шықты.
Толық жылдардың көрсеткіштерін салыстырсақ, өзгеріс айқынырақ байқалады:
- 2020 жылы Қазақстан Қытайдан 152 млн долларға азық-түлік импорттады;
- 2021 жылы – 159 млн доллар;
- 2022 жылы – 206 млн доллар;
- 2023 жылы – 262 млн доллар;
- 2024 жылы – 340 млн доллар;
- 2025 жылы – 474 млн доллар.
Алайда заттай көлемдегі өсім бұдан да жоғары болды.
Ернар Серіктің есептеуінше, бес жыл ішінде Қытайдан жеткізілетін азық-түлік көлемі 85 мың тоннадан 440 мың тоннаға дейін өскен. Бұл – бес еседен астам өсім.
Сонымен қатар Қытай өнімдерінің бір килограмының орташа құны 1,24 доллардан 0,70 долларға дейін төмендеген.
Қызанақ жеткізетін елдер өзгерді
Өзгерістер әсіресе Өзбекстан дәстүрлі түрде басымдыққа ие болған көкөністер мен жемістер нарығында байқалады.
2026 жылғы қаңтар-шілдеде Қытай Қазақстанға 150 млн долларға осындай өнім жеткізсе, Өзбекстанның көрсеткіші 94 млн доллар болды. Ал бес жыл бұрын жағдай керісінше еді: Қытайдан 67 млн долларға, Өзбекстаннан 138 млн долларға өнім әкелінген.
Осылайша, бес жылда Өзбекстаннан осы санаттағы импорт шамамен үштен бірге азайып, Қытайдың нарықтағы үлесі 17%-дан 34%-ға дейін өскен.
Мұның айқын мысалдарының бірі – қызанақ. 2021 жылы Өзбекстан Қазақстанға 15,7 млн долларға қызанақ жеткізген, ал Қытайдан небәрі 1 млн долларға өнім әкелінген. Қазір Қытай қызанағының импорты 11,5 млн долларға жетсе, Өзбекстаннан жеткізілген өнімнің құны 0,5 млн доллар ғана болған.
Қытайдан жеткізілімі жылдам өскен өнімдердің ішінде цитрус жемістері де бар. Биылғы жеті айда олардың импорты 42 млн долларды құрап, бес жыл бұрынғы көрсеткіштен алты есе асып түсті. Қазір мұндай өнім импортының шамамен 80%-ы Қытайдың үлесіне тиеді.
Консервіленген жемістер мен жаңғақтардың импорты бұдан да жылдам өскен: бес жылда 2,5 млн доллардан 32 млн долларға дейін, яғни шамамен 13 есе артқан.
Қытай Қазақстанға 12,7 млн долларға жүзім сатқан. Ал алма мен алмұрт импорты 0,7 млн доллардан 9,9 млн долларға дейін өскен.
Қытайдан жеткізілетін өнімдер жеміс-жидек пен көкөніспен ғана шектелмейді. Мәселен, үйрек еті мен тағамға жарамды ішкі ағзаларының импорты 14,5 млн долларға жеткен. Бес жыл бұрын бұл көрсеткіш небәрі 81 мың доллар болған.
Қытай нарықтағы үлесін кеңейтіп келеді
Кейбір өнім санаттарында Қытай әзірге екінші орында болғанымен, көшбасшылармен арадағы айырмашылық тез қысқарып келеді.
Мәселен, 2026 жылғы қаңтар-шілдеде Өзбекстан Қазақстанға шабдалы, өрік, шие, тәтті шие және басқа да сүйекті жемістерді 14,6 млн долларға жеткізген. Қытайдың көрсеткіші – 12,9 млн доллар. Екі елдің арасындағы айырмашылық шамамен 13% ғана.
Консервіленген жемістер мен жаңғақтар нарығындағы өзгеріс те назар аудартады. Ресей 49 млн долларлық көрсеткішпен көш бастап тұрса, Қытай 32 млн долларға өнім жеткізген. Ал 2024 жылы олардың көрсеткіштері мүлде өзгеше еді: Ресей – 58 млн доллар, Қытай – 8 млн доллар.
Бар болғаны екі жыл ішінде Қытай Ресейдің көрсеткішіне айтарлықтай жақындады. Оның импорты Ресей көлемінің шамамен 14%-ынан үштен екісіне дейін өсті.
Тағы бір нарық – құрма, авокадо және ананас. Бұл санатта Иран 9,6 млн доллармен алда келеді. Қытай 6,3 млн долларлық көрсеткішпен көшбасшыға жақындап отыр.
Дегенмен Қытайға Ресейдің көшбасшылығына жету әзірге оңай емес. Қазіргі уақытта Ресей Қазақстанға Қытайға қарағанда алты есе көп азық-түлік жеткізеді. Мұның себебі тек баға мен көлемге байланысты емес, дейді маман.
"Біз Ресеймен бірге ЕАЭО құрамындамыз. Бұл одақта кедендік баждар мен кедендік тексерулер іс жүзінде жоқтың қасы. Сондықтан ресейлік тауарлар дүкен сөрелеріне басқа елдердің өнімдеріне қарағанда тезірек әрі арзанырақ жетеді. Қытаймен мұндай режим жоқ: оның тауарлары толық кедендік рәсімдеуден өтіп, баж салығын төлейді. Соған қарамастан, Қытайдан келетін импорт өсіп жатыр", – дейді Ернар Серік.
Мұның бір себебі баға мен логистикаға байланысты болуы мүмкін. Қытайдың көкөністері мен жемістері Қазақстанға жыл бойы жеткізіледі әрі көрші елдердің маусымдық өнімдеріне қарағанда арзанырақ.
"Бұл дүкендер үшін тиімді. Бірақ Қазақстан Өзбекстанның "көкөніс бақшасына" тәуелділіктен Қытайдың "көкөніс бақшасына" тәуелділікке көшіп жатыр", – дейді Ернар Серік.
Ресей Қазақстанның азық-түлік импортындағы сөзсіз көшбасшы болып қала береді және нарықтың жартысына жуығын қамтамасыз етеді. Алайда оның артындағы елдердің арасындағы бәсеке әлдеқайда жылдам өзгеріп жатыр. Қытай бес жыл ішінде төртінші орыннан екінші орынға көтеріліп, Беларусь пен Өзбекстаннан озып, жекелеген өнім санаттарында дәстүрлі жеткізушілермен белсенді бәсекелесе бастады.
Егер бұл үрдіс жалғаса берсе, мәселе Қытайдың екінші орынды сақтап қалуында ғана емес, оның алдағы уақытта тағы қандай жеткізушілерді ығыстырып, қай өнім нарықтарындағы үлесін арттыра алатынында болмақ.