Қазақстан аумағында археологиялық жұмыстар жүргізу нәтижесінде жеке немесе заңды тұлғалар тапқан барлық жаппай археологиялық олжалар мен археологиялық материалдар депозитарийге сақтауға тапсырылады және Жаппай археологиялық олжалар мен археологиялық материалдардың мемлекеттік қорына енгізіледі.
Депозитарий мынадай сақтау талаптарын қамтамасыз етеді:
- мемлекеттік қор сақталатын орындарда ауа температурасын +18°С-тан +22°С-қа дейін, ал ауаның салыстырмалы ылғалдылығын 50-55% деңгейінде ұстап, тұрақты температуралық-ылғалдылық режимін сақтау;
- заттарды механикалық зақымданудан қорғайтын және белгіленген талаптарға сай келетін арнайы сақтау бірліктерінде, яғни қораптарда сақтау, оларды міндетті түрде мөрлеу және таңбалау;
- депозитарий басшысының бұйрығымен мемлекеттік қор сақталатын орындарға кіруге құқығы бар адамдардың тізімін шектеу және әрбір кіру дерегін еркін нысандағы есепке алу журналына тіркеу;
- депозитарий басшысының бұйрығымен құрылатын комиссияның қатысуымен жылына кемінде бір рет түгендеу жүргізу;
- олжалар мен материалдарды күзет-өрт дабылы және депозитарийдің күзет пультіне қосылған бейнебақылау жүйелері орнатылған мемлекеттік қорды сақтау орындарында орналастыру.
Мемлекеттік қор нысандары аралас жүйе бойынша сақталады.
Бұл жүйе археологиялық олжалар мен материалдарды сақтау бірліктерін сөрелерге мекенжайлық тәртіппен орналастыруды және оларды бір мезгілде Ұлттық жаппай археологиялық олжалар мен археологиялық материалдар депозитарийінің электрондық есепке алу дерекқорына цифрлық тұрғыда байланыстыруды көздейді.
Мекенжайлық тәртіппен орналастыру кезінде сөрелерге олжалар мен материалдар салынған таңбаланған қораптар, ерекше сақтау жағдайларын қажет ететін жекелеген артефактілер, сондай-ақ оларға қатысты есепке алу және далалық құжаттама қойылады.
Сөрелерге орналастырылатын бір сақтау бірлігінің салмағы 15 келіден аспауға тиіс. Қораптарды орналастыру үшін химиялық белсенді заттар бөлмейтін, коррозияға қарсы немесе өзге де қорғаныш жабыны бар металл сөре жүйелері қолданылады.
Қорларды сақтау орындарында ағаштан немесе жанғыш композиттік материалдардан жасалған сөрелерді пайдалануға тыйым салынады. Сөре жабдықтары ауаның еркін айналымын, әрбір сақтау бірлігіне кедергісіз қол жеткізуді, сондай-ақ эвакуацияға арналған жолдардың ашық болуын қамтамасыз ететіндей етіп орналастырылуға тиіс.
Мемлекеттік қор нысандарының сақталуын қамтамасыз ету мақсатында зерттеушілерге материалдар мен олжаларды зерттеу залында зерделеу үшін оларға жауапты сақтаушының немесе уәкілетті қызметкердің қатысуымен еркін және өтеусіз қол жеткізу мүмкіндігі беріледі.
Зерттеушілерге материалдар мынадай талаптарға сай келетін зерттеу залында беріледі:
- залдың беті тегіс үстелдермен, жұмсақ жарықтандыру құралдарымен, сондай-ақ зерттеу жүргізуге қажетті оптикалық және өлшеу аспаптарымен жабдықталуы;
- зерттеуші жұмыс істейтін уақыт ішінде жауапты сақтаушының немесе уәкілетті қызметкердің міндетті түрде қатысуы;
- материалдармен жұмыс істеу барысын тіркейтін бейнебақылау жүйесінің болуы;
- үй-жайда материалдарды зақымдауы мүмкін құралдар мен заттарды, оның ішінде бояғыш заттарды, өткір бұйымдар мен сұйықтықтарды пайдалануға тыйым салынуы.
Депозитарий зерттеушіге:
- жабдықталған жұмыс орнын;
- сұратылған археологиялық кешенге қатысты қолда бар есепке алу және далалық құжаттамаға, далалық сипаттамаларға, фототіркеу материалдары мен жаратылыстану-ғылыми талдау нәтижелеріне қол жеткізу мүмкіндігін ұсынады.
Материалдарды зерттеу үшін алу тәртібі:
- зерттеуші жұмыс мақсатын, қажетті материалдар тізбесін және жоспарланған мерзімдерді көрсете отырып, депозитарийге қағаз немесе электрондық құжат түрінде жазбаша сұрау жібереді;
- депозитарий басшысы өтініш келіп түскен күннен бастап бес жұмыс күні ішінде материалдарға үшінші тұлғалардың қол жеткізуіне қойылған шектеулердің бар-жоғын тексереді;
- шектеулер болмаған немесе орындаушының жазбаша келісімі ұсынылған жағдайда депозитарий зерттеушімен зерттеу залына бару кестесін келіседі;
- жауапты сақтаушы келісілген кестеге сәйкес Мемлекеттік қор нысандарын сақтау орнынан зерттеу залына беру үшін дайындайды. Бұл ретте олардың сыртқы күйі тексеріліп, шаңы тазаланады және тиісті жиынтығы әзірленеді;
- материалдардың зерттеу залына берілгені зерттеуші мен жауапты сақтаушы қол қоятын материалдарды уақытша пайдалануды есепке алу журналына еркін нысанда тіркеледі.
Бұл ретте орындаушының аталған материалдарды зерттеуге және жариялауға басым құқығы бар.
Жаппай археологиялық олжалар мен археологиялық материалдар Ұлттық депозитарийге тапсырылған күннен бастап бес жыл ішінде оларды үшінші тұлғалардың дербес ғылыми зерттеулер жүргізу немесе сынама алу мақсатында пайдалануына орындаушының жазбаша келісімі болған жағдайда ғана жол беріледі.
Бес жыл өткеннен кейін материалдар жалпы ғылыми қолжетімділік режиміне көшеді.
Материалдарды жариялау кезінде қазба жұмыстарын жүргізген авторға, жұмыстардың жүргізілген жылына және Ұлттық депозитарийге міндетті түрде сілтеме жасалуға тиіс.
Бұйрық 2026 жылғы 7 тамыздан бастап қолданысқа енгізіледі.